سامانه مدیریت نشریات علمی دانشگاه علوم اسلامی رضوی

بیگدلی, عطالله, محمدی, محمدرضا. (1402). بررسی انتقادی تعاریف عقد در فقه امامیه و ارائۀ نظریۀ تفاوت بنیادین «ماهیت عقد» با «انعقاد عقد». , 15(27), 23-44. doi: 10.30513/cjd.2021.1827.1336
عطالله بیگدلی; محمدرضا محمدی. "بررسی انتقادی تعاریف عقد در فقه امامیه و ارائۀ نظریۀ تفاوت بنیادین «ماهیت عقد» با «انعقاد عقد»". , 15, 27, 1402, 23-44. doi: 10.30513/cjd.2021.1827.1336
بیگدلی, عطالله, محمدی, محمدرضا. (1402). 'بررسی انتقادی تعاریف عقد در فقه امامیه و ارائۀ نظریۀ تفاوت بنیادین «ماهیت عقد» با «انعقاد عقد»', , 15(27), pp. 23-44. doi: 10.30513/cjd.2021.1827.1336
بیگدلی, عطالله, محمدی, محمدرضا. بررسی انتقادی تعاریف عقد در فقه امامیه و ارائۀ نظریۀ تفاوت بنیادین «ماهیت عقد» با «انعقاد عقد». , 1402; 15(27): 23-44. doi: 10.30513/cjd.2021.1827.1336

بررسی انتقادی تعاریف عقد در فقه امامیه و ارائۀ نظریۀ تفاوت بنیادین «ماهیت عقد» با «انعقاد عقد»

آموزه‌های فقه مدنی
مقاله 2، دوره 15، شماره 27، خرداد 1402، صفحه 23-44    اصل مقاله (468.35 K)
نوع مقاله: پژوهشی
شناسه دیجیتال (DOI): 10.30513/cjd.2021.1827.1336
نویسندگان
عطالله بیگدلی* 1؛ محمدرضا محمدی2
1استادیار دانشگاه جامع امام حسین
2دانشجوی کارشناسی ارشد حقوق عمومی دانشگاه امام صادق
چکیده
ماهیت و نحوۀ کشف (یا برساخت) نهادهای اجتماعی و رابطۀ آن‌ها با اراده‌های انسانی، از مسائل مهم در مطالعات علوم انسانی هستند. پرسش اصلی این پژوهش، پرسش از ماهیت «عقد» به مثابۀ نهادی اجتماعی و نسبت ارادۀ متعاملین با این نهاد است. در مورد چیستی نهاد عقد در طول تاریخِ حقوق غربی و سنت اسلامیِ فقهای امامیه، نظریات و رویکردهای مختلفی وجود داشته است. مرور نظریات نشان می‌دهد که فقها عقد را به صور متعددی تعریف کرده‌اند. این تعاریف دارای سیری تاریخی بوده و دستخوش تغییراتی شده است؛ عده‌ای عقد را به مثابۀ «امر لفظی» و عده‌ای نیز آن را به مثابۀ «انشاء» و برخی دیگر آن را به مثابۀ «ربط» تعریف کرده‌اند. فرضیه این تحقیق آن است که در تمامی این تعاریف، یک مسئلۀ اساسی نادیده انگاشته شده است و آن عدم تفکیک بین مفهوم «عقد» و «عقد بستن» است. در این تعاریف، عقد به مثابۀ یک نهاد اجتماعی مورد توجه واقع نشده است. به عبارتی، عقد در دو معنا می‌تواند مراد ما باشد: اولاً به مثابۀ یک ماهیت و نهاد اجتماعی که در فقه امامیه برآمده از ارادۀ شارع بوده و ماهیت آن توسط فقیه کشف می‌گردد و ثانیاً به مثابۀ عملی توافقی بین دو ارادۀ انسانی برای الحاق به چهارچوب شرعی که از قبل موجود می‌باشد. برای این کار سعی داریم با روش استنباطی و تفسیری و استدلالی به بررسی جدی‌تر متون فقها و حقوق‌دانان بپردازیم.
کلیدواژه‌ها
ماهیت عقد؛ انعقاد عقد؛ عقد به مثابۀ لفظ؛ Obligation؛ عقد به مثابۀ عهد
مراجع
  1. ابن فهد حلّی، جمال‌الدین احمد بن محمد، المهذب البارع فی شرح المختصر النافع، قم، دفتر انتشارات اسلامی، 1407 ق.
  2. انصاری، مرتضی بن محمدامین، کتاب المکاسب، قم، کنگره جهانی بزرگداشت شیخ اعظم انصاری، 1415ق.
  3. بهرامی احمدی، حمید، حقوق تعهدات و قراردادها با مطالعه تطبیقی در فقه مذاهب اسلامی و نظام‌های حقوقی، تهران، دانشگاه امام صادق‰، 1390 ش.
  4. جبعی عاملی (شهید ثانی)، زین‌الدین بن علی، الروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیه، حاشیه سیدمحمد کلانتر، قم، کتابفروشی داوری، 1410 ق.
  5. جعفری لنگرودی، محمدجعفر، دورۀ حقوق مدنی: حقوق تعهدات (جلد اول)، تهران، دانشگاه تهران، 1369 ش.
  6. همو، مکتب‌های حقوقی در حقوق اسلام، تهران، کتابخانه گنج دانش، 1370 ش.
  7. حسینی حائری، سیدکاظم، فقه العقود، چاپ دوم، قم، مجمع اندیشه اسلامی، 1423 ق.
  8. حسینی عاملی، سیدجواد بن محمد، مفتاح الکرامة فی شرح قواعد العلامه، قم، دفتر انتشارات اسلامی، 1419 ق.
  9. حسینی مراغی، سید میرعبدالفتاح بن علی، العناوین الفقهیه، قم، دفتر انتشارات اسلامی، 1417 ق.
  10. حسینی واسطی زبیدی، سیدمحمدمرتضی بن محمد، تاج العروس من جواهر القاموس، تحقیق علی شیری، بیروت، دار الفکر، 1414 ق.
  11. سیوری حلّی (فاضل مقداد)، جمال‌الدین مقداد بن عبداللّٰه، کنز العرفان فی فقه القرآن، قم، مرتضوی، 1425 ق.
  12. طباطبایی قمی، سیدتقی، عمدة المطالب فی التعلیق علی المکاسب، قم، کتابفروشی محلاتی، 1413 ق.
  13. همو، مبانی منهاج الصالحین، قم، قلم الشرق، 1426 ق.
  14. طباطبایی یزدی، سیدمحمدکاظم بن عبدالعظیم، حاشیة المکاسب، قم، اسماعیلیان، 1421 ق.
  15. عاملی جزینی (شهید اول)، محمد بن جمال‌الدین مکی، الدروس الشرعیة فی فقه الامامیه، قم، دفتر انتشارات اسلامی، 1417 ق.
  16. همو، اللمعة الدمشقیة فی فقه الامامیه، بیروت، دار التراث ـ الدار الاسلامیه، 1410 ق.
  17. عبدالمنعم، محمود عبدالرحمن، معجم المصطلحات و الالفاظ الفقهیه، بی‌جا، بی‌نا، بی‌تا.
  18. عراقی، آقاضیاءالدین علی کزازی، حاشیة المکاسب، قم، غفور، 1421 ق.
  19. غروی اصفهانی (کمپانی)، محمدحسین، حاشیة کتاب المکاسب، قم، انوار الهدی، 1418 ق.
  20. غروی نائینی، میرزا محمدحسین، المکاسب و البیع، قم، دفتر انتشارات اسلامی، 1413 ق.
  21. همو، کتاب منیة الطالب فی حاشیة المکاسب، تقریر موسی بن محمد نجفی خوانساری، تهران، المکتبة المحمدیه، 1373 ق.
  22. قرشی بنابی، سیدعلی‌اکبر، قاموس قرآن، تهران، دار الکتب الاسلامیه، 1412 ق.
  23. کاتوزیان، ناصر، حقوق مدنی: قواعد عمومی قراردادها، جلد اول، مفهوم عقد، انعقاد و اعتبار قرارداد «تراضی»، تهران، شرکت سهامی انتشار با همکاری بهمن برنا، 1383 ش.
  24. کاشف‌الغطاء نجفی، حسن بن جعفر بن خضر، انوار الفقاهة ـ کتاب المکاسب، نجف اشرف، مؤسسة کاشف‌الغطاء، 1422 ق.
  25. محقق حلّی، ابوالقاسم نجم‌الدین جعفر بن حسن، المختصر النافع فی فقه الامامیه، چاپ ششم، قم، مؤسسة المطبوعات الدینیه، 1418 ق.
  26. همو، شرائع الاسلام فی مسائل الحلال و الحرام، چاپ دوم، قم، اسماعیلیان، 1408 ق.
  27. محقق داماد، سیدمصطفی، جلیل قنواتی، سیدحسن وحدتی شبیری، و ابراهیم عبدی‌پورفرد، حقوق قراردادها در فقه امامیه، تهران، سمت، 1379 ش.
  28. مروج جزائری، سیدمحمدجعفر، هدی الطالب فی شرح المکاسب، قم، دار الکتاب، 1416 ق.
  29. مشکینی، میرزاعلی، مصطلحات الفقه، قم، بی‌نا، بی‌تا.
  30. مصطفوی، سیدمحمدکاظم، فقه المعاملات، قم، دفتر انتشارات اسلامی، 1423 ق.
  31. مکارم شیرازی، ناصر، القواعد الفقهیه، قم، مدرسه امام امیرالمٶمنین‰، 1411 ق.
  32. همو، انوار الفقاهة ـ کتاب البیع، قم، مدرسة الامام علی بن ابی‌طالب‰، 1425 ق.
  33. موسوی بجنوردی، سیدحسن بن آقابزرگ، القواعد الفقهیه، قم، الهادی، 1419 ق.
  34. موسوی خمینی، سیدروح‌اللّٰه، کتاب البیع، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، 1421 ق.
  35. موسوی خویی، سیدابوالقاسم، مصباح الفقاهة فی المعاملات، قم، دفتر انتشارات اسلامی، 1419 ق.
  36. موسوی سبزواری، سیدعبدالاعلی، مهذّب الاحکام فی بیان الحلال و الحرام، چاپ چهارم، قم، المنار، 1413 ق.
  37. نجفی، محمدحسن بن باقر، جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام، چاپ هفتم، بیروت، دار احیاء التراث العربی، 1404 ق.
  38. نجم‌آبادی، میرزا ابوالفضل، حاشیة المکاسب، تحقیق مؤسسة آیةاللّٰه العظمی البروجردی، قم، غفور، بی‌تا
  39. نراقی، مولی احمد بن محمدمهدی، عوائد الایام فی بیان قواعد الاحکام و مهمات مسائل الحلال و الحرام، قم، دفتر تبلیغات اسلامی، 1417 ق.
آمار
تعداد مشاهده مقاله: 1,034
تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 456