سامانه مدیریت نشریات علمی دانشگاه علوم اسلامی رضوی

سعیدی حسینی, معصومةالسادات, فتاحی‌زاده (نویسنده مسئول), فتحیه, عترت‌دوست, محمد. (1401). تبیین ضرورت و چرایی توکل به خداوند متعال بر مبنای تحلیل محتوای آیات قرآن کریم. , 19(36), 143-172. doi: 10.30513/qd.2021.1367
معصومةالسادات سعیدی حسینی; فتحیه فتاحی‌زاده (نویسنده مسئول); محمد عترت‌دوست. "تبیین ضرورت و چرایی توکل به خداوند متعال بر مبنای تحلیل محتوای آیات قرآن کریم". , 19, 36, 1401, 143-172. doi: 10.30513/qd.2021.1367
سعیدی حسینی, معصومةالسادات, فتاحی‌زاده (نویسنده مسئول), فتحیه, عترت‌دوست, محمد. (1401). 'تبیین ضرورت و چرایی توکل به خداوند متعال بر مبنای تحلیل محتوای آیات قرآن کریم', , 19(36), pp. 143-172. doi: 10.30513/qd.2021.1367
سعیدی حسینی, معصومةالسادات, فتاحی‌زاده (نویسنده مسئول), فتحیه, عترت‌دوست, محمد. تبیین ضرورت و چرایی توکل به خداوند متعال بر مبنای تحلیل محتوای آیات قرآن کریم. , 1401; 19(36): 143-172. doi: 10.30513/qd.2021.1367

تبیین ضرورت و چرایی توکل به خداوند متعال بر مبنای تحلیل محتوای آیات قرآن کریم

آموزه‌های قرآنی
مقاله 8، دوره 19، شماره 36، آذر 1401، صفحه 143-172    اصل مقاله (558.75 K)
نوع مقاله: پژوهشی
شناسه دیجیتال (DOI): 10.30513/qd.2021.1367
نویسندگان
معصومةالسادات سعیدی حسینی* 1؛ فتحیه فتاحی‌زاده (نویسنده مسئول)2؛ محمد عترت‌دوست3
1کارشناس ارشد علوم قرآن و حدیث دانشگاه الزهرا(س)، تهران، ایران
2استاد گروه علوم قرآن و حدیث دانشگاه الزهرا(س)، تهران، ایران
3استادیار گروه الهیات و معارف اسلامی دانشگاه تربیت دبیر شهید رجائی، تهران، ایران
چکیده
خداوند متعال در قرآن کریم به صورت امر ارشادی، بندگانش را به توکل بر خود امر کرده و در موارد متعددی به طور مستقیم و یا ضمنی، به بیان صفات و اسماء مبارکه خویش در ذیل آیات متضمن مفهوم توکل پرداخته است تا به این روش، مٶمنان را به توکل بر ذات پاکش مجاب سازد. از آنجا که مفهوم توکل، یکی از واژگان دارای ابهام در نظام معارف اسلامی بوده است، لذا ضروری به نظر رسید که در پژوهشی مستقل به تبیین ضرورت این امر از منظر آیات قرآن کریم پرداخته شود و بدون هیچ پیش‌فرض مفهومی و دسته‌بندیِ از پیش تعیین‌شده، به تحلیل آیات قرآن کریم در این زمینه پرداخته شود. به همین منظور در این پژوهش تلاش شده با استفاده از روش «تحلیل محتوا» به مثابه یکی از روش‌های تحقیق میان‌رشته‌ای متن‌محور، به تحلیل آیات قرآنی متضمن اسماء و صفات الهی برای کشف ضرورت توکل پرداخته شود و ضرورت مسئله توکل با توجه به ماهیت اسمایی که در آیات توکل بدان‌ها اشاره شده، تحلیل و تبیین گردد. تحلیل محتوای آیات قرآنیِ مستخرج به عنوان جامعه آماری نشان می‌دهد که صفات الهیِ بیان‌شده در قرآن کریم، بیانگر آن است که خداوند مسلط بر کل هستی، آگاه به تمام مخلوقات، مهربان به بندگان، مبدأ و مقصد هستی، یاریگر مخلوقات و جزادهنده بندگان است و این صفات، مهم‌ترین عامل برای درک ضرورت توکل بر خداوند است که توجه به آن‌ها می‌تواند ما را با مفهوم توکل حقیقی به خداوند متعال آشنا کند.
کلیدواژه‌ها
قرآن کریم؛ توکل؛ ضرورت توکل؛ صفات الهی؛ روش تحلیل محتوا
مراجع
  1. قرآن کریم، ترجمه ناصر مکارم شیرازی، چاپ دوم، قم، دفتر مطالعات تاریخ و معارف اسلامی، 1373 ش.
  2. ابن منظور افریقی مصری، ابوالفضل جمال‌الدین محمد بن مکرم، لسان العرب، چاپ سوم، بیروت، دار صادر، 1414 ق.
  3. احمدی، محمدرضا و عباسعلی هراتیان، «اثربخشی مناسک عمره مفرده بر شادکامی و سلامت روان»، فصلنامه روان‌شناسی و دین، سال پنجم، شماره 3 (پیاپی 19)، پاییز 1391 ش.
  4. باردن، لورنس، تحلیل محتوا، ترجمه ملیحه آشتیانی و محمد یمنی‌دوزی سرخابی، تهران، دانشگاه شهید بهشتی، 1375 ش.
  5. جانی‌پور، محمد، و رضا شکرانی، «رهاوردهای استفاده از روش ”تحلیل محتوا“ در فهم احادیث»، پژوهش‌های قرآن و حدیث، سال چهل و ششم، شماره 2، پاییز و زمستان 1392 ش.
  6. جوادی آملی، عبداللّٰه، تسنیم؛ تفسیر قرآن کریم، چاپ سوم، قم، اسراء، 1390 ش.
  7. حسینی واسطی زبیدی، سیدمحمدمرتضی بن محمد، تاج العروس من جواهر القاموس، تحقیق علی شیری، بیروت، دار الفکر، 1414 ق.
  8. دستغیب، سید عبدالحسین، تردید و توکل، قم، دفتر انتشارات اسلامی، 1392 ش.
  9. راغب اصفهانی، ابوالقاسم حسین بن محمد، المفردات فی غریب القرآن، تحقیق صفوان عدنان داوودی، بیروت ـ دمشق، دار القلم ـ الدار الشامیه، 1412 ق.
  10. سعیدی حسینی، معصومةالسادات، تحلیل محتوای مفهوم توکل در قرآن کریم، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، به راهنمایی فتحیه فتاحی‌زاده، تهران، دانشگاه الزهرا(س)، 1398 ش.
  11. شجاعی، محمدصادق، توکل به خدا: راهی به سوی حرمت خود و سلامت روان، قم، مٶسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، 1383 ش.
  12. شکرانی، رضا، وحید سلیمی، و امیر قمرانی، «بررسی تطبیقی خودکارآمدی از دیدگاه قرآن و روان‌شناسی»، آموزه‌های قرآنی، دوره هفدهم، شماره 32، پاییز و زمستان 1399 ش.
  13. طباطبایی، سیدمحمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، ترجمه سیدمحمدباقر موسوی همدانی، چاپ پنجم، قم، دفتر انتشارات اسلامی، 1374 ش.
  14. طبرسی، امین‌الاسلام ابوعلی فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، ترجمه حسین نوری همدانی، تهران، فراهانی، بی‌تا.
  15. طوسی، ابوجعفر محمد بن حسن، التبیان فی تفسیر القرآن، بیروت، دار احیاء التراث العربی، بی‌تا.
  16. عبدالباقی، محمد فٶاد، المعجم المفهرس لالفاظ القرآن الکریم، بیروت، دار الفکر للطباعة و النشر و التوزیع، 1407 ق.
  17. عترت‌دوست، محمد، «روش‌شناسی فهم حدیث در فرایند سه‌گانه تحلیل متن، تحلیل محتوا و تحلیل گفتمان»، مجله حدیث‌پژوهی، سال یازدهم، شماره 21، بهار و تابستان 1398 ش.
  18. غباری بناب، باقر، «طرح تهیه مقیاس اندازه‌گیری توکل به خدا»، فصلنامه دانشگاه اسلامی، سال اول، شماره 4، بهار 1377 ش.
  19. غباری بناب، باقر و علی‌نقی فقیهی، «بررسی مفهوم توکل به خدا و ارتباط آن با دلبستگی»، فصلنامه مسائل کاربردی تعلیم و تربیت اسلامی (پژوهش‌های تربیت اسلامی سابق)، سال سیزدهم، شماره‌های 14ـ15، پاییز 1388 ش.
  20. فراهیدی، خلیل بن احمد، کتاب العین، چاپ دوم، قم، دار الهجره، 1410 ق.
  21. فروهی، ناصر، و سیدضیاءالدین علیانسب، توکل از منظر قرآن و روایات، قم، رسالت یعقوبی، 1388 ش.
  22. فعالی، محمدتقی، «توکل و مسئله کفایت خدا از منظر آیات قرآن»، فصلنامه مطالعات تفسیری، شماره 15، پاییز 1392 ش.
  23. فقهی‌زاده، عبدالهادی، محمود واعظی، و سمانه خطیریان، «کارکردهای معنوی توکل به خدا در قرآن و روایات»، فصلنامه بصیرت و تربیت اسلامی، سال یازدهم، شماره 30، پاییز 1393 ش.
  24. قرائتی، محسن، تفسیر نور، تهران، مرکز فرهنگی درس‌هایی از قرآن، 1388 ش.
  25. قرشی بنایی، سیدعلی‌اکبر، قاموس قرآن، چاپ ششم، تهران، دار الکتب الاسلامیه، 1412 ق.
  26. کریپندورف، کلوس، تحلیل محتوا: مبانی روش‌شناسی، ترجمه هوشنگ نایبی، تهران، روش، 1387 ش.
  27. محمدی‌مهر، غلامرضا، روش تحلیل محتوا (راهنمای عملی تحقیق)، چاپ دوم، تهران، گنجینه علوم انسانی: دانش‌نگار، 1389 ش.
  28. مکارم شیرازی، ناصر و جمعی از نویسندگان، تفسیر نمونه، چاپ دهم، تهران، دار الکتب الاسلامیه، 1371 ش.
  29. نجاتی، محمد عثمان، قرآن و روان‌شناسی، ترجمه عباس عرب، چاپ دوم، مشهد، بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی، 1369 ش.
  30. ندوی، سلیمان، التوکل، بیروت، دار ابن حزم، 1374 ق.
  31. نراقی، احمد بن محمدمهدی، معراج السعاده، تهران، هجرت، 1377 ش.
  32. هولستی، اُل. رادولف، تحلیل محتوا در علوم اجتماعی و انسانی، ترجمه نادر سالارزاده امیری، تهران، دانشگاه علامه طباطبایی، 1391 ش.
آمار
تعداد مشاهده مقاله: 1,359
تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 465