بازسازی نظریۀ سلطنت نفس بر اساس مبانی ملاصدرا | ||
| آموزههای فلسفۀ اسلامی | ||
| مقاله 4، دوره 16، شماره 28، تیر 1400، صفحه 87-110 اصل مقاله (444.91 K) | ||
| نوع مقاله: پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.30513/ipd.2021.3022.1251 | ||
| نویسنده | ||
| محمد حسین زاده* | ||
| استادیار گروه فلسفه اسلامی، مؤسسۀ پژوهشی حکمت و فلسفه ایران | ||
| چکیده | ||
| تقریرهای ناسازگارگرانه از اختیار، به تقریرهایی گفته میشود که بر اساس ناسازگاری ضرورت علّی و اختیار ارائه میشوند. هدف اصلی این تقریرها، تبیینی مناسب از اختیارِ بدون تعین و ضرورت علّی است؛ به طوری که مستلزم شانس و اتفاق نباشد و شخص در مقابل ارادۀ نامتعین و فعل ناشی از آن مسئول باشد. از جملۀ این تقریرها، «نظریۀ سلطنت نفس» است که توسط برخی دانشمندان اصول فقه مانند محقق نائینی و شهید صدر مطرح شده است و برخی فیلسوفان معاصر نظیر فیاضی تلاش کردهاند تا آن را در فضای تفکر فلسفی نیز مطرح کنند. مهمترین نقطه ضعف این تقریرها عدم مواجهۀ مناسب آنها با اصول و قواعد فلسفی از جمله قانون ضرورت علّی است؛ چرا که عمدۀ این تقریرهای ناسازگارگرایانه، مستلزم نقض یا تخصیص قواعد عقلی هستند. این مقاله پس از بررسی انتقادی مهمترین تقریرهای نظریۀ سلطنت نفس و بیان اشکالات آنها، این نظریه را بازسازی کرده، بر اساس مبانی فلسفی ملاصدرا تقریری جدید از آن ارائه کرده است که در آن، اشکالات تقریرهای دیگر مطرح نمیشود. | ||
| کلیدواژهها | ||
| ضرورت علّی؛ اختیار؛ مسئولیتپذیری؛ نظریه سلطنت نفس؛ ملاصدرا | ||
| مراجع | ||
|
ابن سینا، حسین بن عبداللّٰه، عیون الحکمه، مقدمه و تحقیق عبدالرحمن بدوی، چاپ دوم، بیروت، دار القلم، 1980 م. اراکی، محسن، آزادی و علیت در فلسفه اسلامی معاصر و فلسفه معاصر مغربزمین، تهران، مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران، 1392 ش. جوادی آملی، عبداللّٰه، رحیق مختوم (شرح جلد دوم اسفار)، قم، اسراء، 1376 ش. حسینزاده، محمد، «بررسی حقیقت وجوب در قاعدۀ وجوب سابق»، فصلنامه آیین حکمت، سال دهم، شماره 35، بهار 1397 ش. صدر، سیدمحمدباقر، بحوث فی علم الاصول، تقریر سیدمحمود هاشمی شاهرودی، چاپ سوم، قم، مؤسسه دائرةالمعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل بیت ، 1417 ق. صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم، الحکمة المتعالیة فی الاسفار العقلیة الاربعه، چاپ سوم، بیروت، دار احیاء التراث العربی، 1981 م. همو، الشواهد الربوبیة فی المناهج السلوکیه، تصحیح و تعلیق سیدجلالالدین آشتیانی، چاپ دوم، مشهد، المرکز الجامعی للنشر، 1360 ش. همو، المبدأ و المعاد، تقدیم و تصحیح سیدجلالالدین آشتیانی، چاپ سوم، قم، دفتر تبلیغات اسلامی، 1380 ش. همو، ایقاظ النائمین، مقدمه و تصحیح محسن مؤیدی، تهران، مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی و انجمن اسلامی حکمت و فلسفه ایران، 1361 ش. غروی نائینی، محمدحسین، اجود التقریرات، تقریر سیدابوالقاسم موسوی خویی، قم، مطبعة العرفان، 1352 ش. فیاضی، غلامرضا، «جبر فلسفی از نگاه قاعدۀ ضرورت سابق»، فصلنامه آیین حکمت، سال اول، شماره 2، زمستان 1388 ش. همو، «ضرورت علّی و اختیار» (گزارش گروه علمی فلسفه، شعبۀ مشهد)، خبرنامۀ مجمع عالی حکمت اسلامی، سال هشتم، شماره 37، مرداد و شهریور 1394 ش. همو، میزگرد علمیِ «ارادۀ آزاد و ضرورت علّی با رویکرد فلسفی» (نشست نخست)، خبرنامۀ داخلی مجمع عالی حکمت اسلامی، سال پنجم، شماره 22، آذر و دی 1391 ش. همو، میزگرد علمیِ «ارادۀ آزاد و ضرورت علّی با رویکرد فلسفی» (نشست دوم)، خبرنامۀ مجمع عالی حکمت اسلامی، سال ششم 6، شماره 26، مرداد و شهریور 1392 ش. قطبالدین شیرازی، محمود بن مسعود کازرونی، شرح حکمة الاشراق؛ به انضمام تعلیقات صدرالمتألهین، تحقیق سیدمحمد موسوی، تهران، حکمت، 1388 ش. | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 589 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 402 |
||
