سامانه مدیریت نشریات علمی دانشگاه علوم اسلامی رضوی

هوشمند فیروزآبادی, حسین, قاسمی‌زادگان, محمدجواد, یاوری, احسان. (1403). بررسی اشتراط اجتهاد در سِمَت داوری. , 16(30), 287-316. doi: 10.30513/cjd.2023.4850.1819
حسین هوشمند فیروزآبادی; محمدجواد قاسمی‌زادگان; احسان یاوری. "بررسی اشتراط اجتهاد در سِمَت داوری". , 16, 30, 1403, 287-316. doi: 10.30513/cjd.2023.4850.1819
هوشمند فیروزآبادی, حسین, قاسمی‌زادگان, محمدجواد, یاوری, احسان. (1403). 'بررسی اشتراط اجتهاد در سِمَت داوری', , 16(30), pp. 287-316. doi: 10.30513/cjd.2023.4850.1819
هوشمند فیروزآبادی, حسین, قاسمی‌زادگان, محمدجواد, یاوری, احسان. بررسی اشتراط اجتهاد در سِمَت داوری. , 1403; 16(30): 287-316. doi: 10.30513/cjd.2023.4850.1819

بررسی اشتراط اجتهاد در سِمَت داوری

آموزه‌های فقه مدنی
مقاله 12، دوره 16، شماره 30، دی 1403، صفحه 287-316    اصل مقاله (740.75 K)
نوع مقاله: پژوهشی
شناسه دیجیتال (DOI): 10.30513/cjd.2023.4850.1819
نویسندگان
حسین هوشمند فیروزآبادی* 1؛ محمدجواد قاسمی‌زادگان2؛ احسان یاوری3
1دانشیار، گروه حقوق و فقه اجتماعی، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه قم، قم، ایران.
2دانش‌آموختۀ سطح چهار حوزۀ علمیه و استاد سطوح عالی حوزۀ علمیه قم، قم، ایران.
3استادیار، گروه حقوق، دانشگاه آیت‌الله بروجردی(ره)، بروجرد، ایران.
چکیده
شیوۀ حل اختلاف از طریق داوری به دلیل این‌که شیوه‌ای سریع، تخصصی و نوعی قضاوت خصوصی بر پایۀ ارادۀ طرفین محسوب می‌گردد، شایع و رو به گسترش است. علی‌رغم نظر مشهور فقها که قائل به اشتراط اجتهاد در داور همانند اشتراط آن در قاضی منصوب می‌باشند، اما برخی فقها آن را نپذیرفته‌اند و در حقوق نیز گرچه بر لزوم تخصص داور در خصوص اختلاف ارجاع‌شده به وی تأکید گردیده، اما نهایتاً ارادۀ طرفین می‌تواند لزوم دارا بودن این تخصص را نادیده گرفته و داوری را به فردی غیرمتخصص واگذار نماید. در این نوشتار با ‌توجه به ضرورت تبعیت و مطابقت قوانین با فقه امامیه، در پی پاسخ به این پرسش هستیم که از جهت فقهی آیا اشتراط اجتهاد در داوری همانند قضاوت نصبی وجود دارد یا خیر؟ ازآنجاکه بررسی این امر مستلزم تعیین ماهیت دقیق تحکیم و داوری می‌باشد، در این نوشتار که به روش توصیفی – تحلیلی نگاشته شده، پس از بررسی ماهیت داوری و اثبات هم‌پوشانی نهاد «داوری» در حقوق با نهاد «قضاوت‌ تحکیمی» در فقه، از میان نظریات مختلف طرح‌شده در رابطه با اشتراط اجتهاد در داور، نظریۀ تفصیل یعنی عدم اشتراط اجتهاد در دعاوی جزئی و مربوط به حق‌الناس و اشتراط آن در سایر دعاوی، اولاً به کمک الغای خصوصیت از مورد مذکور در روایت امام علی(ع)، ثانیاً به کمک مناسبت حکم و موضوع از نظر عرف، و ثالثاً با ‌توجه به ماهیت کارشناسی عملیات داوری، مورد پذیرش قرار گرفته و ادلۀ سایر نظریات کنار گذاشته شده است.
کلیدواژه‌ها
داوری؛ تحکیم؛ اجتهاد؛ قضاوت تحکیمی؛ تخصص
مراجع
  1. ابن‌بابویه، محمد بن علی (شیخ صدوق). (1413ق). من لا یحضره‌ الفقیه. قم: دفتر انتشارات اسلامى.
  2. اردبیلی، احمد بن محمد، (مقدس اردبیلی). (1403ق). مجمع‌الفائدة و‌البرهان. قم: دفتر انتشارات اسلامى.
  3. امانداد، مجید؛ پنجه‌پور، جواد؛ و اسدی کوه‌باد، هرمز. (1394ش). جایگاه فقهی سیستم قضائی خصوصی بر اساس نهاد تحکیم از منظر امامیه. مبانی فقهی حقوق اسلامی، 8(16)، 9-33.
  4. انصاری، مرتضی بن محمدامین. (1415ق). القضاء و‌الشهادات. قم: کنگرۀ بزرگداشت شیخ اعظم انصارى.
  5. ایروانی، باقر. (بی‌تا). دروس تمهیدیة فی ‌الفقه ‌الاستدلالی. بی‌جا: بی‌نا.
  6. ایزدی‌فرد، علی‌اکبر؛ فلاح، اکبر؛ و خزائی‌پول، صفر. (1388ش). مشروعیت قضاوت خصوصی براساس نهاد تحکیم. پژوهش‌های فقه و حقوق اسلامی، 6(18)، 69-96.
  7. بهبهانی، محمدباقر. (1415ق). الاجتهاد و‌التقلید (الفوائد‌الحائریة). قم: مجمع‌ الفکر‌ الإسلامی.
  8. تبریزی، جواد. (بی‌تا). أسس‌ القضاء و‌الشهادة. قم: دفتر مؤلف.
  9. تفرشى، مصطفى. (1377ش). نقد ‌الرجال. قم: مؤسسة ‌آل‌ البیت لإحیاء ‌التراث.
  10. حائری، سید علی بن محمد. (1418ق). ریاض‌ المسائل. قم: مؤسسة‌ آل‌ البیت(ع).
  11. حائری، سید کاظم. (1415ق). القضاء فی‌ الفقه‌ الإسلامی. قم: مجمع ‌اندیشۀ ‌اسلامى.
  12. حر عاملی، محمد بن حسن. (1409ق). تفصیل وسائل‌الشیعه. قم: مؤسسة ‌آل ‌البیت(ع).
  13. حلی، حسن بن یوسف (علامه حلی). (1402ق). رجال‌ العلامة ‌الحلی. قم: الشریف‌ الرضی.
  14. حلی، حسن بن یوسف (علامه حلی). (1413ق). مختلف‌الشیعه. قم: دفتر انتشارات اسلامى.
  15. حلی، محقق، جعفر بن حسن. (1408ق). شرائع الاسلام فی مسائل الحلال و الحرام، قم: اسماعیلیان.
  16. خلخالى، سید محمدمهدى. (1425ق). الحاکمیة فی الإسلام. قم: مجمع‌ اندیشۀ ‌اسلامى.
  17. خمینی، سید روح‌الله. (1410ق). الرسائل. قم: اسماعیلیان.
  18. خویی، سید ابوالقاسم. (1422ق). مبانی تکملة ‌المنهاج. قم: مؤسسة إحیاء آثار‌الإمام ‌الخوئی.
  19. خویى، سید ابوالقاسم. (1413ق). معجم رجال‌ الحدیث وتفصیل طبقات‌ الرواة. بی‌جا: بی‌نا.
  20. رشتی گیلانی، میرزا حبیب‌الله. (1401ق). کتاب‌ القضاء. قم: دار‌ القرآن‌ الکریم.
  21. رضایی، قاسم. (1394-1395ش). اعتبار اجتهاد در قاضی با تأکید بر نظر محقق خویی. رسائل، ش5و6، 83-124.
  22. روحانی، سید صادق. (1412ق). فقه ‌الصادق. قم: دار‌الکتاب- مدرسۀ امام ‌صادق(ع).
  23. سبحانی، جعفر. (1415ق). الرسائل‌ الأربع. قم: مؤسسۀ امام‌ صادق(ع).
  24. سبحانی، جعفر. (1418ق). نظام ‌القضاء و‌الشهادة. قم: مؤسسۀ امام ‌صادق(ع).
  25. سبزواری، محمدباقر بن محمدمؤمن. (1423ق). کفایة‌ الأحکام. قم: دفتر انتشارات اسلامى.
  26. سبزوارى، سید عبدالاعلى. (1413ق). مهذّب‌ الأحکام. قم: مؤسسة المنار.
  27. سعدی، ابوجیب. (1408ق). القاموس‌الفقهی لغة واصطلاحا. دمشق: دار ‌الفکر.
  28. شاهرودى، سید ‌محمود‌. (1426ق). فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل‌بیت. قم: مؤسسۀ دائرة‌المعارف فقه ‌اسلامى.
  29. شمس، عبدالله. (1386ش). آیین دادرسی مدنی (دورۀ بنیادین). تهران: انتشارات دارک.
  30. شیرازی، سید محمد حسینی، (1419ق). الفقه، القانون، بیروت: مرکز الرسول الاعظم(ص)
  31. صدر، سید رضا. (1420ق). الاجتهاد و‌التقلید. قم: دفتر تبلیغات اسلامى.
  32. طبرسی، فضل بن حسن. (1410ق). المؤتلف من‌ المختلف. مشهد: مجمع‌ البحوث‌ الإسلامیه.
  33. طوسی «الف»، محمد بن حسن. (1407ق). تهذیب‌ الأحکام. تهران: دار الکتب‌ الاسلامیه.
  34. طوسی، محمد بن حسن. (1390ق). الاستبصار. تهران: دار ‌الکتب‌ الإسلامیه.
  35. طوسى «ب»، محمد بن حسن. (1407ق). الخلاف. قم: دفتر انتشارات اسلامى.
  36. طوسى، محمد بن حسن. (1387ق). المبسوط. تهران: المکتبة ‌المرتضویه.
  37. عاملی، زین‌الدین بن علی (شهید ثانی). (1410ق). الروضة ‌البهیه. قم: کتابفروشى داورى.
  38. عاملی، زین‌الدین بن علی (شهید ثانی). (1413ق). مسالک‌ الأفهام . قم: مؤسسة ‌المعارف ‌الإسلامیه.
  39. عاملی، زین‌الدین بن علی (شهید ثانی). (1414ق). حاشیة‌ الإرشاد . قم: دفتر تبلیغات اسلامى.
  40. عاملی، سید‌ جواد. (بی‌تا). مفتاح ‌الکرامه. بیروت: دار إحیاء‌ التراث ‌العربی.
  41. عاملی، محمد بن مکی (شهید اول). (1410ق). اللمعة‌ الدمشقیه. بیروت: دار ‌التراث‌.
  42. عمید زنجانی، عباسعلی. (1421ق). فقه سیاسى. تهران: امیرکبیر.
  43. فضل‌الله، سید محمّدحسین. (بی‌تا). فقه ‌القضاء. بی‌جا: بی‌نا.
  44. فیاض، محمداسحاق. (بی‌تا). منهاج‌ الصالحین. بی‌جا: بی‌نا.
  45. قمى، على بن ابراهیم. (1363ش). تفسیر ‌القمّی. قم: دار ‌الکتاب.
  46. کرمانشاهى، محمدعلى. (1421ق). مقامع‌ الفضل. قم: مؤسسۀ علامه بهبهانى.
  47. کلینى، محمد بن یعقوب. (1407ق). الکافی. تهران: دار ‌الکتب ‌الإسلامیه.
  48. گلپایگانى، سید محمدرضا. (1413ق). کتاب‌ القضاء. قم: دار ‌القرآن ‌الکریم.
  49. لنکرانی، محمد فاضل. (1385ش). إیضاح‌ الکفایه. قم: نوح.
  50. مجاهد، سید محمد طباطبایی. (بی‌تا). کتاب‌ المناهل. قم: مؤسسة ‌آل‌ البیت(ع).
  51. مجلسی، محمدباقر. (1406ق). ملاذ‌ الأخیار. قم: کتابخانه ‌آیة‌الله مرعشی نجفی.
  52. محمدی، علی. (بی‌تا). شرح تبصرة ‌المتعلمین. بی‌جا: بی‌نا.
  53. مغنیه، محمدجواد. (1421ق). فقه ‌الإمام ‌الصادق(ع). قم: انصاریان.
  54. منتظری، حسینعلی. (1409ق). دراسات فی ولایة‌ الفقیه وفقه‌ الدولة‌ الإسلامیه. قم: نشر تفکر.
  55. منتظری، حسینعلی. (1409ق). مبانى فقهى حکومت اسلامى. قم: مؤسسۀ کیهان.
  56. منتظری، حسینعلی. (بی‌تا). رسالۀ ‌استفتاءات. بی‌جا: بی‌نا.
  57. موسوی ‌اردبیلی، سید عبدالکریم. (1423ق). فقه ‌القضاء. بی‌جا: بی‌نا.
  58. موسى، حسین یوسف؛ صعیدی، عبدالفتاح. (1410ق). الإفصاح. قم: مکتب ‌الإعلام ‌الإسلامی.
  59. مؤمن، محمد. (1422ق). مبانی تحریر‌الوسیلة - ‌القضاء و‌الشهادات. تهران: مؤسسۀ تنظیم و نشر آثار امام‌خمینى(ره).
  60. نجاشى، احمد بن علی. (1365ش). رجال نجاشی. قم: جامعۀ مدرسین حوزۀ علمیۀ قم.
  61. نجفی، زین‌العابدین. (1384ش). سیستم قضایی خصوصی به روش قاضی تحکیم، مقالات و بررسی‌ها، 38(3)، 121-143.
  62. نجفی، محمدحسن. (1404ق). جواهر ‌الکلام. بیروت: دار إحیاء‌ التراث‌ العربی.
  63. یزدی، سید محمدکاظم. (1414ق). تکملة ‌العروة ‌الوثقى. قم: کتابفروشی داوری.
آمار
تعداد مشاهده مقاله: 629
تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 232