تأثیر مبانی روش‌شناختی اثبات‌گرایی و حکمت متعالیه بر علوم انسانی (مطالعه تطبیقی)

جمال زاده, محمدحسین

doi:10.30513/iss.2023.4407.1248

	تأثیر مبانی روش‌شناختی اثبات‌گرایی و حکمت متعالیه بر علوم انسانی (مطالعه تطبیقی)
پژوهش های اجتماعی اسلامی
دوره 28، شماره 126، آذر 1401، صفحه 83-104 اصل مقاله (420.28 K)
نوع مقاله: علمی ترویجی
شناسه دیجیتال (DOI): 10.30513/iss.2023.4407.1248
نویسنده
محمدحسین جمال زاده^*
دانشجوی دکتری دانش اجتماعی مسلمین دانشگاه تهران
چکیده
یکی از مکاتب متداول علم در دنیای مدرن، اثبات‌گرایی است که مبانی روش‌شناختی آن، نه‌تنها در علوم طبیعی و تجربی، بلکه در علوم انسانی نیز تأثیر گذاشته است. در این پژوهش با روش توصیفی ـ تحلیلی و جمع‌آوری کتابخانه‌ای داده‌ها، پنج مبنای اصلیِ مکتب اثبات‌گرایی شامل مبانی هستی‌شناختی، انسان‌شناختی، معرفت‌شناختی، جامعه‌شناختی و ارزش‌شناختی، مبتنی بر مبانی حکمت متعالیه نقد می‌شوند. انحصار هستی در ماده، عدم سازگاری آزادی انسان و ضرورت، عدم تطابق ذهن با عین، واقعیت جامعه و رهایی ارزش‌ها، از مهم‌ترین نقدهای حکمت متعالیه به روش‌شناسی مکتب اثبات‌گرایی است. مهم‌ترین یافته پژوهش حاضر این است که اثبات‌گرایان با انتخاب روش‌های کمّی و منحصر کردن پژوهش بر داده‌های تجربه‌محور، در روش‌شناسی علوم انسانی رویکرد وحدت همگرای روشی دارند؛ در حالی که حکمت متعالیه با توجه به روش کیفی و کمّی و عدم انحصار منابع شناخت در علوم تجربی، از تمام ظرفیت روش‌های عقلی، نقلی و تجربی در علوم انسانی استفاده کرده و رویکرد تنوع همگرای روشی را در علوم انسانی انتخاب کرده است.
کلیدواژه‌ها
روش‌شناسی؛ اثبات‌گرایی؛ حکمت متعالیه؛ علوم انسانی؛ پژوهش

مراجع
آشتیانی، سیدجلال‌الدین، منتخباتی از آثار حکمای الهی ایران (از عصر میرداماد و میرفندرسکی تا زمان حاضر)، قم، بوستان کتاب، 1393 ش. ابن سینا، ابوعلی حسین بن عبداللّٰه، المبدأ و المعاد، به اهتمام عبداللّٰه نورانی، تهران، مؤسسه مطالعات اسلامی دانشگاه مک‌گیل با همکاری دانشگاه تهران، 1363 ش. اکبری، رضا، و ابراهیم راستیان، «امتناع تعریف حقیقی بر اساس مبانی وجودشناختی، انسان‌شناختی و معرفت‌شناختی ملاصدرا»، دوفصلنامه پژوهش‌های هستی‌شناختی، سال دوم، شماره 3، بهار و تابستان 1392 ش. باقری، خسرو، رویکردها و روش‌های پژوهش در فلسفه تعلیم و تربیت، تهران، پژوهشگاه مطالعات فرهنگی و اجتماعی، 1390 ش. بنتون، تد، و یان کرایب، فلسفه علوم اجتماعی؛ بنیادهای فلسفی تفکر اجتماعی، ترجمه شهناز مسمی‌پرست و محمود متحد، چاپ نهم، تهران، آگاه، 1398 ش. بوذری‌نژاد، یحیی، کیوان سلیمانی، و الهه طالب‌زاده، «فرد و جامعه؛ کشاکش آراء فلاسفه معاصر مسلمان»، دوفصلنامه آموزه‌های فلسفه اسلامی، سال پانزدهم، شماره 27، پاییز و زمستان 1399 ش. پارسانیا، حمید، روش‌شناسی انتقادی حکمت صدرایی، قم، کتاب فردا، 1390 ش. همو، علم و فلسفه، تهران، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، 1383 ش. تقی‌لو، فرامرز، «مبانی و مسائل فرانظریه سیاسی پوزیتیویستی»، فصلنامه سیاست (مجله دانشکده حقوق و علوم سیاسی)، سال چهل و یکم، شماره 2 (پیاپی 18)، تابستان 1390 ش. جمال‌زاده، محمدحسین، و حامد حاجی‌حیدری، «بررسی تطبیقی دیدگاه انتقادی شهید مطهری و هابرماس به پوزیتیویسم»، دوفصلنامه آموزه‌های فلسفه اسلامی، سال شانزدهم، شماره 29، پاییز و زمستان 1400 ش. جوادی آملی، عبداللّٰه، شریعت در آینه معرفت (بررسی و نقد نظریه قبض و بسط تئوریک شریعت)، قم، اسراء، 1392 ش. خرمشاهی، بهاءالدین، پوزیتیویسم منطقی؛ رهیافتی انتقادی، چاپ ششم، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی، 1398 ش. دهقانی، محسن، فروغ حکمت، قم، بوستان کتاب، 1391. راستیان، ابراهیم، «نظریه اعتباریات، امتداد حکمت متعالیه در علوم انسانی»، فصلنامه علوم انسانی اسلامی صدرا، سال نهم، شماره 32، بهار 1399 ش. سیدامامی، کاووس، پژوهش در علوم سیاسی (رویکردهای اثبات‌گرا، تفسیری و انتقادی)، تهران، دانشگاه امام صادق، 1391 ش. صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم، الحکمة المتعالیة فی الاسفار العقلیة الاربعه، حاشیه علامه طباطبایی، چاپ سوم، بیروت، دار احیاء التراث العربی، 1981 م. همو، الشواهد الربوبیة فی المناهج السلوکیه، مشهد، المرکز الجامعی للنشر، 1360 ش. صنمی، علی‌اصغر، «فلسفه‌های پوزیتیویسم؛ باورها و ارزش‌ها»، مجله حوزه، سال نوزدهم، شماره‌های 109ـ110، 1381 ش. طالعی اردکانی، محمد، «پیش‌فرض‌های علم از دیدگاه پوزیتیویسم و ملاصدرا؛ بررسی مقایسه‌ای»، ماهنامه معرفت، سال بیست و یکم، شماره 175، 1391 ش. طباطبایی، سیدمحمدحسین، اصول فلسفه رئالیسم، به کوشش سیدهادی خسروشاهی، قم، بوستان کتاب، 1387 ش. همو، اصول فلسفه و روش رئالیسم، مقدمه و پاورقی مرتضی مطهری، تهران، صدرا، 1364 ش. همو، الرسائل التوحیدیه، بیروت، مؤسسة النعمان، 1419 ق. همو، نهایة الحکمه، قم، دفتر انتشارات اسلامی، 1404 ق. عبداللهی، نرجس، «مقایسه مبانی هستی‌شناختی علوم انسانی از دیدگاه حکمت متعالیه و پوزیتیویسم»، فصلنامه فرهنگ پژوهش، سال هفتم، شماره 23، پاییز 1394 ش. فتوتیان، علی، و حسن عبدی، «بررسی رابطه انسان‌شناسی و روش‌شناسی در پارادایم‌های اثبات‌گرایی و رئالیسم انتقادی»، فصلنامه معرفت فرهنگی اجتماعی، سال سوم، شماره 3، تابستان 1391 ش. کاپلستون، فردریک چارلز، تاریخ فلسفه: از ولف تا کانت (جلد ششم)، ترجمه اسماعیل سعادت و منوچهر بزرگمهر، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی، 1384 ش. کچویان، حسین، و جلیل کریمی، «پوزیتیویسم و جامعه‌شناسی در ایران»، نامه علوم اجتماعی (مطالعات جامعه‌شناختی جدید)، شماره 28، پاییز 1385 ش. لک‌زایی، رضا، «تأثیر حکمت متعالیه در علوم انسانی اسلامی»، فصلنامه علوم انسانی اسلامی صدرا، سال پنجم، شماره 19، پاییز 1395 ش. محمدپور، احمد، روش در روش؛ درباره ساخت معرفت در علوم انسانی، تهران، جامعه‌شناسان، 1389 ش. مدنی‌فر، محمدرضا، و خسرو باقری، «تبیین ماهیت عمل تربیتی از منظر الگوی هدف ـ وسیله»، دوفصلنامه فلسفه تربیت، سال دوم، شماره 2، پاییز و زمستان 1396 ش. مطهری، مرتضی، انسان و سرنوشت، تهران، صدرا، 1396 ش. همو، مجموعه آثار، قم، صدرا، 1387 ش. نصر، احمدرضا، و فریدون شریفیان، «رویکردهای کمّی، کیفی و ترکیبی در پژوهش‌های تربیتی»، فصلنامه حوزه و دانشگاه (روش‌شناسی علوم انسانی)، سال سیزدهم، شماره 52، پاییز 1386 ش. نیومن، ویلیام لاورنس، روش‌های پژوهش اجتماعی (رویکردهای کمّی و کیفی)، ترجمه ابوالحسن فقیهی و عسل آغاز، تهران، ترمه، 1397 ش. یثربی، یحیی، عرفان نظری (تحقیقی در سیر تکاملی و اصول و مسائل تصوف)، ویرایش دوم، چاپ هشتم، قم، بوستان کتاب، 1399 ش.
آمار تعداد مشاهده مقاله: 365 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 317

سامانه مدیریت نشریات علمی دانشگاه علوم اسلامی رضوی

تأثیر مبانی روش‌شناختی اثبات‌گرایی و حکمت متعالیه بر علوم انسانی (مطالعه تطبیقی)