حرکت جوهری نفسانی و مطالعه تطبیقی آن در شواهد قرآنی

بزرگی, سید عابدین

doi:10.30513/qd.2024.5369.2201

	حرکت جوهری نفسانی و مطالعه تطبیقی آن در شواهد قرآنی
آموزه‌های قرآنی
مقاله 4، دوره 20، شماره 38، دی 1402، صفحه 55-76 اصل مقاله (464.25 K)
نوع مقاله: پژوهشی
شناسه دیجیتال (DOI): 10.30513/qd.2024.5369.2201
نویسنده
سید عابدین بزرگی^*
استادیار دانشگاه بین‌المللی اهل بیت علیهم‌السلم، گروه فلسفه و کلام اسلامی
چکیده
هر انسانی بالوجدان می‌یابد که نفس او دائماً در حال تغییر و تحول است. برخی مانند مشائیان، با بیرونی و منفصل دانستن این تغییرات، بر این باورند که نفس از اول خلقت تا آخر ثابت بوده، فقط عوارضی بر آن عارض شده، کیفیات آن تغییر پیدا می‌کند. ملاصدرا و پیروانش با درونی و متصل دانستن این تغییرات، حرکت جوهری نفس را پذیرفته، معتقدند که خودِ نفس از اول خلقت در حال تبدیل و تبدل است. معتقدان به حرکت جوهری برای اثبات حرکت درونی و متصل نفس، به دلایل عقلی متوسل شده و توجه خاصی به دلایل نقلی نداشته‌اند. این در حالی است که برخی از آیات قرآن کریم، نه‌تنها شاهد بلکه دلیلی برای حرکت درونی و جوهری نفس به شمار می‌آیند. پژوهش حاضر بعد از بیان حرکت جوهری نفسانی، با ذکر برخی از این آیات، به تبیین و نحوه دلالت آن‌ها بر حرکت درونی و جوهری نفس پرداخته و به این نتیجه رهنمون گشته است که ملکات نفسانی، اگر فضایل باشند، مانند علم، ایمان و...، سبب تکامل خودِ نفس می‌شوند و اگر رذایل باشند، مانند رجس، نفاق و...، عامل تنزل خودِ نفس می‌گردند.
کلیدواژه‌ها
نفس؛ حرکت جوهری نفس؛ رشد منفصل؛ رشد متصل

مراجع
قرآن کریم. نهج‌البلاغه، ترجمه علی شیروانی، قم، دار العلم، 1384 ش. ابن‌سینا، ابوعلی حسین بن عبداللّٰه، الاشارات و التنبیهات (مع الشرح للمحقق نصیرالدین الطوسی و شرح الشرح للعلامة قطب‌الدین الرازی)، قم، نشر البلاغه، 1375 ش. ابن‌سینا، ابوعلی حسین بن عبداللّٰه، النفس من کتاب الشفاء، تحقیق حسن حسن‌زاده آملی، قم، دفتر تبلیغات اسلامی، 1417 ق. امیدی، مهدی، «فلسفه سیاسی متعالیه ملاصدرا بر اساس نظریه حرکت جوهری نفس»، فصلنامه حکومت اسلامی، سال بیست و یکم، شماره 3 (پیاپی 81)، پاییز 1395 ش. جوادی آملی، عبداللّٰه، تسنیم، ج1، قم، اسراء، 1393 ش. جوادی آملی، عبداللّٰه، تسنیم، ج2، 5 و 16، قم، اسراء، 1391 ش. جوادی آملی، عبداللّٰه، تسنیم، ج4، قم، اسراء، 1390 ش. جوادی آملی، عبداللّٰه، تسنیم، ج43، قم، اسراء، 1396 ش. جوادی آملی، عبداللّٰه، تفسیر موضوعی قرآن کریم (جلد 2: توحید در قرآن)، چاپ سوم، قم، اسراء، 1385 ش. جوادی آملی، عبداللّٰه، تفسیر موضوعی قرآن کریم (جلد 5: معاد در قرآن)، چاپ چهارم، قم، اسراء، 1387 ش. جوادی آملی، عبداللّٰه، تفسیر موضوعی قرآن کریم (جلد 14: صورت و سیرت انسان در قرآن)، قم، اسراء، 1400 ش. حافظ شیرازی، خواجه شمس‌الدین محمد، دیوان حافظ، مشهد، آستان قدس رضوی، به‌نشر، 1378 ش. زندیه، مهدی، حرکت جوهری و ثبات معرفت، قم، بوستان کتاب، 1398 ش. سوری، روح‌اللّٰه، و حامد کمیجانی، «حرکت جوهری نفس و پیامدهای آن در نفس‌شناسی صدرایی»، فصلنامه خردنامه صدرا، شماره 109، پاییز 1401 ش. صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم، الحکمة المتعالیة فی الاسفار العقلیة الاربعه، بیروت، دار احیاء التراث العربی، 1423 ق. صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم، الشواهد الربوبیة فی المناهج السلوکیه، تعلیق و تصحیح و مقدمه سیدجلال‌الدین آشتیانی، مشهد، دانشگاه مشهد، 1346 ش. صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم، المبدأ و المعاد، مقدمه و تصحیح سیدجلال‌الدین آشتیانی و پیشگفتار سیدحسین نصر، تهران، انجمن حکمت و فلسفه ایران، 1354 ش. صدرالدین شیرازی،محمد بن ابراهیم، عرشیه، تصحیح غلامحسین آهنی، تهران، مولی، 1361 ش. صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم، مجموعه رسائل فلسفی صدرالمتألهین، تحقیق و تصحیح حامد ناجی اصفهانی، تهران، حکمت، 1375 ش. درالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم، مفاتیح الغیب، تعلیق علی نوری، تهران، انجمن اسلامی حکمت و فلسفه ایران، 1363 ش. طباطبایی، سیدمحمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، تهران، دار الکتب الاسلامیه، 1361 ش. طباطبایی، سیدمحمدحسین، بدایة الحکمه، قم، دفتر انتشارات اسلامی، 1416 ق. عابدینی، فاطمه، و عباس جوارشکیان، «پیامدهای فلسفی حرکت جوهری در مسائل نفس و تکامل آن»، دوفصلنامه مطالعات اسلامی ـ فلسفه و کلام سابق (جستارهایی در فلسفه و کلام)، سال چهل و چهارم، شماره 89، پاییز و زمستان 1391 ش. غفارپور، علی، عباس جوارشکیان، و علیرضا کهنسال، «ابعاد هستی‌شناختی و معرفت‌شناختی مفهوم قرآنی "تبدل زمین" از منظر صدرالمتألهین»، دوفصلنامه حکمت معاصر، سال هشتم، شماره 3، پاییز و زمستان 1396 ش. فیاضی، غلامرضا، علم‌النفس فلسفی، قم، مٶسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، 1389 ش. قاضوی، سیدمحمد، و محمد جعفری، «بررسی ملاک این‌همانی عددی نفس از دیدگاه ابن‌سینا و صدرالمتألهین»، فصلنامه ذهن، سال بیست و دوم، شماره 86، تابستان 1400 ش. قمی، شیخ عباس، مفاتیح الجنان، تهران، اسوه، 1392 ش. گرجیان عربی، محمدمهدی، «حرکت جوهری صدرایی و تأثیر آن بر دیدگاه‌های او در تفسیر قرآن کریم»، فصلنامه انجمن معارف اسلامی، سال اول، شماره 3، تابستان 1384 ش. گرجیان، محمدمهدی، و مهدی زندیه، «حرکت جوهری نفس و ثبات معرفت»، فصلنامه اندیشه نوین دینی، سال پنجم، شماره 19، زمستان 1388 ش. مصباح یزدی، محمدتقی، شرح جلد هشتم اسفار، جزء دوم، تحقیق و نگارش محمد سعیدی‌مهر، قم، مٶسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، 1380 ش. مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دار الکتب الاسلامیه، 1392 ش. مولوی، جلال‌الدین محمد بن محمد بلخی، مثنوی معنوی، تهران، پیمان، 1379 ش. یکه‌زارع، صغری، محمدصادق کاملان، و محمود پروانه، «تأثیر نظریه حرکت جوهری بر نفس‌شناسی ملاصدرا»، دوفصلنامه انسان‌پژوهی دینی، سال نهم، شماره 27، بهار و تابستان 1391 ش.
آمار تعداد مشاهده مقاله: 1,360 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 347

سامانه مدیریت نشریات علمی دانشگاه علوم اسلامی رضوی

حرکت جوهری نفسانی و مطالعه تطبیقی آن در شواهد قرآنی