سامانه مدیریت نشریات علمی دانشگاه علوم اسلامی رضوی

فرجیها, محمد, مرادی, عباس. (1402). چالش‌های پیش روی اولیای دم در اعمال حق بر قصاص. , 20(26), 29-74. doi: 10.30513/cld.2024.5005.1814
محمد فرجیها; عباس مرادی. "چالش‌های پیش روی اولیای دم در اعمال حق بر قصاص". , 20, 26, 1402, 29-74. doi: 10.30513/cld.2024.5005.1814
فرجیها, محمد, مرادی, عباس. (1402). 'چالش‌های پیش روی اولیای دم در اعمال حق بر قصاص', , 20(26), pp. 29-74. doi: 10.30513/cld.2024.5005.1814
فرجیها, محمد, مرادی, عباس. چالش‌های پیش روی اولیای دم در اعمال حق بر قصاص. , 1402; 20(26): 29-74. doi: 10.30513/cld.2024.5005.1814

چالش‌های پیش روی اولیای دم در اعمال حق بر قصاص

آموزه‌های حقوق کیفری
مقاله 2، دوره 20، شماره 26، آذر 1402، صفحه 29-74    اصل مقاله (874.96 K)
نوع مقاله: پژوهشی
شناسه دیجیتال (DOI): 10.30513/cld.2024.5005.1814
نویسندگان
محمد فرجیها1؛ عباس مرادی* 2
1دانشیار، گروه حقوق کیفری و جرم‌شناسی، دانشکدۀ حقوق، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران.
2دانشجوی دکتری حقوق کیفری و جرم‌شناسی، گروه حقوق کیفری و جرم‌شناسی، دانشکدۀ حقوق، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران.
چکیده
بر خلاف قوانین کیفریِ پیش از انقلاب اسلامی که در آن جنبۀ عمومی قتل عمد کاملاً بر جنبۀ خصوصی آن غلبه می‌کرد، با وقوع انقلاب و تغییر رویکرد قانون‌گذار، به تبعیت از نظام کیفری اسلام و در راستای حمایت از بزه‌دیدگان، حقّ بر مجازات مجرم در قالب قصاص نفس به‌طور کامل به ورثهّ مقتول که همان اولیای دم هستند، اعطا شده است. این اقدام، به‌نوعی قابل گذشت دانستن قتل عمد، واگذاری حقّ کیفر به خانوادۀ مقتول و در نتیجه، تقویت نقش بزه‌دیدگان قتل عمد در فرایند کیفری تلقی می‌شود، اقدامی که به معنای واگذاری تمامی مسئولیت‌های ناشی از تصمیم‌گیری و اجرای حکم به اولیای دم است. پرسش اصلی مقاله این است که اعطای حق بر قصاص به اولیای دم و مشارکت دادن آنان در فرایند کیفری چه آثار و پیامدهایی را به همراه دارد؟ برای پاسخ‌گویی به این پرسش، ضمن بهره‌گیری از روش تحلیل اسناد و مدارک، ۱۸ پروندۀ قتل عمد در بازۀ زمانی سال‌های ۱۳۷۵ تا ۱۴۰۰ مورد مطالعه قرار گرفت. همچنین، با استفاده از روش مصاحبه عمیق، با ۲۳ تن از اعضای خانواده‌های مقتولین و نیز ۷ نفر از کنشگران فعال در فرایند رسیدگی به پرونده‌های قتل (شامل قضات، وکلای دادگستری و اشخاص فعال در زمینه میانجی‌گری در پرونده‌های قتل)، به‌صورت فردی و گروهی مصاحبه به عمل آمد. یافته‌های این پژوهش نشان داد که اگرچه اعطای حق بر قصاص به اولیای دم می‌تواند به ظاهر موجبات تشفی خاطر بزه‌دیدگان را فراهم آورد، اما در عمل ممکن است به عاملی در جهت ایجاد تقابل میان دو خانواده و یا جامعه محلی، احساسی شدن فرایند دادرسی، تهدید و به خطر افتادن امنیت جانی خانواده بزه‌دیدگان و در نتیجه افزایش فشار روانی و تعویق در روند درمان و التیام روحی آنان تبدیل شود. در این راستا، جهت رفع این چالش‌ها و کاهش آثار مخرب این حق اعطایی، انجام برخی اقدامات از جمله نظام‌مند نمودن فرایندهای ترمیمی و مراجعه به اولیای دم جهت کسب رضایت، جرم‌انگاری هرگونه تهدید و خدشه به امنیت خانواده بزه‌دیده توسط خانواده بزه‌کار و اطرافیان وی به‌عنوان جرمی دارای جنبۀ عمومی و علیه دادگری قضایی، به حداقل رسانیدن حضور اولیای دم و مواجهۀ فیزیکی طرفین دعوی، و رفع الزامات قانونی جهت مشارکت فعال اولیای دم یا نمایندۀ آنان در فرایند دادرسی و اجرای حکم، ضروری به نظر می‌رسد.
کلیدواژه‌ها
حق بر قصاص؛ بزه‌دیدگان قتل عمد؛ فشار روانی؛ بزه‌دیدگی ثانویه؛ امنیت بزه‌دیدگان
مراجع
  1. قرآن کریم.
  2. قانون مجازات اسلامی مصوب 1392.
  3. قانون آیین دادرسی کیفری مصوب 1392.
  4. تجری، فرهاد؛ شکربیگی، علیرضا؛ نادری، قباد. (1397ش). بزه‌دیده قتل عمد در حقوق ایران و فرانسه. تهران: فرهوش.
  5. حاجی‌زاده، حمیدرضا. (1384ش). مصوبات و تصمیمات قوه قضاییه و شورای‌عالی قضایی. تهران: ققنوس.
  6. خبرگزاری عصر ایران. (1399). بازآورده‌شده از: com/003C37
  7. رایجیان اصلی، مهرداد. (1385ش). بزه‌دیدگان؛ حقوق و حمایت‌های بایسته. پژوهش حقوق عمومی، 8(19)، 117-139.
  8. رایجیان اصلی، مهرداد. (1390ش). بزه‌دیده‌شناسی حمایتی. تهران: دادگستر.
  9. رحمانیان، عبدالمجید؛ سهرابی، کامران (1390ش). حمایت از بزه‌دیدگان قتل عمد در نظام عدالت کیفری ایران. تهران: دار الفنون.
  10. رستمی، هادی. (1400ش). گذشت‌پذیری جرائم در پرتو مبانی حقوق کیفری. مطالعات حقوق کیفری و جرم‌شناسی، 51(2)، 323-343.
https://doi.org/10.22059/jqclcs.2022.328210.1706

  1. رضوی‌فرد، بهزاد؛ مرادقلی، حسین؛ ضرغامی، سیروس. (1395ش). بررسی آثار ترمیمی اجرای مراسم خون‌صلح؛ مطالعۀ موردی در استان کرمانشاه. مجله حقوقی دادگستری، 80(94)، 217-234. https://doi.org/10.22106/jlj.2016.21905
  2. روستایی، مهرانگیز؛ رحمانیان، حامد. (1400ش). مدنی‌سازی حقوق کیفری در پرتو قانون کاهش مجازات حبس تعزیری. مجله حقوقی دادگستری، 85(113)، ص161-184.
https://doi.org/10.22106/jlj.2021.137745.3724

  1. رهامی، محسن. (1385ش). زمینه‌های عدالت ترمیمی در حقوق کیفری ایران. مجله دانشکده حقوق و علوم سیاسی، ش74، 149-177.
  2. زینالی، امیرحمزه؛ مقدسی، محمدباقر. (1392ش). رویکرد تطبیقی به نقش و جایگاه بزه‌دیده در فرایند کیفری. آموزه‌های حقوق کیفری، 10(5)، 181-210.
https://dorl.net/dor/20.1001.1.22519351.1392.10.5.7.3

  1. شایان، علی. (1389ش). روش تحقیق میدانی در علوم جنایی. تهران: دادگستر.
  2. شایان، علی. (1384ش). عدالت برای بزه‌دیدگان؛ ادارۀ کنترل مواد مخدر و پیشگیری از جرم سازمان ملل متحد. تهران: سلسبیل.
  3. شیری، عباس. (1385ش). فرایندهای عدالت ترمیمی. فصلنامه علمی پیشگیری از جرم، 1(1)، 17-54.
  4. شیری، عباس. (1397ش). حق بزه‌دیده در تعیین کیفر و نحوۀ اجرای آن. فصلنامه دیدگاه‌های حقوق قضایی، 23(81)، 77-105.
  5. صابر، محمود. (1388ش). آیین دادرسی دیوان کیفری بین‌المللی، تهران: دادگستر.
  6. علیوردی‌نیا، اکبر؛ حسینی، محمدرضا. (1393ش). شرمساری بازپذیرکننده به‌مثابه راهبرد فرهنگی در کنترل جرم. فصلنامه راهبرد اجتماعی فرهنگی، 3(10)، 7-38.
https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.22517081.1393.3.1.1.2

  1. غلامی، حسین. (1385ش). عدالت ترمیمی، تهران: سمت.
  2. فرجیها، محمد؛ امینی، محبوبه. (1395ش). تأثیر رابطه مرتکب و بزه‌دیده بر گذشت و سازش در پرونده‌های ضرب‌وجرح. مجله حقوق جزا و سیاست جنایی، 1(1)، 75-96.
  3. فرجیها، محمد. (1396ش). دانش‌نامۀ عدالت ترمیمی، (مجموعه مقاله‌های همایش بین‌المللی عدالت ترمیمی و پیشگیری از جرم). تهران: میزان.
  4. قوام، سید عظیم. (1392ش). نقش بزه‌دیدگان در کشف جرم و حمایت پلیس از آنان. فصلنامه انتظام اجتماعی، 5(3)، 111-144.
  5. کوشا، جعفر. (1388ش). جرائم علیه عدالت قضایی. تهران: میزان.
  6. گلدوست جویباری، رجب؛ اکبری، جهاندار. (1388ش). عوامل انسانی اطاله دادرسی در امور کیفری. مجله تحقیقات حقوقی، 12(49)، 281-320.
  7. نجفی ابرندآبادی، علی‌حسین. (1382ش). از عدالت کیفری کلاسیک تا عدالت ترمیمی. مجله الهیات و حقوق، ش9-10، 3-38.
  8. Armour, M. P. & Umbreit, M. S. (2007). Ultimate penal sanction and closure for survivors of homicide victims. Marquette Law Review, 91, 381-424.
  9. Berns, N. (2009). Contesting the victim card: Closure discourse and emotion in death penalty rhetoric. The Sociological Quarterly, 50(3), 383-406. https://doi.org/10.1111/j.1533-8525.2009.01145.x
  10. Bandes, S. (1999). When victims seek closure: Forgiveness, vengeance and the role of government. Fordham Urban. Law Journal, 27, p.1599. https://doi.org/10.2139/ssrn.223590
  11. Emmerson, B., Ashworth, A., Macdonald, A., & Summers, M. A. (2012). Human rights and criminal justice. Sweet & Maxwell.
  12. Goodwin, M. L. (1997). An eyeful for an eye-an argument against allowing the families of murder victims to view executions. Brandeis Journal of Family Law, 36, 585-608.
آمار
تعداد مشاهده مقاله: 787
تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 756