سامانه مدیریت نشریات علمی دانشگاه علوم اسلامی رضوی

خسروجردی, زهرا, غلامپور, محمدرضا, حسینی پویا, سید محسن. (1403). امکان‌سنجی حقوق مالکانۀ صاحب ژنوم در قراردادهای ژن‌پژوهی انسان‌محور. , 16(30), 205-234. doi: 10.30513/cjd.2025.6271.1987
زهرا خسروجردی; محمدرضا غلامپور; سید محسن حسینی پویا. "امکان‌سنجی حقوق مالکانۀ صاحب ژنوم در قراردادهای ژن‌پژوهی انسان‌محور". , 16, 30, 1403, 205-234. doi: 10.30513/cjd.2025.6271.1987
خسروجردی, زهرا, غلامپور, محمدرضا, حسینی پویا, سید محسن. (1403). 'امکان‌سنجی حقوق مالکانۀ صاحب ژنوم در قراردادهای ژن‌پژوهی انسان‌محور', , 16(30), pp. 205-234. doi: 10.30513/cjd.2025.6271.1987
خسروجردی, زهرا, غلامپور, محمدرضا, حسینی پویا, سید محسن. امکان‌سنجی حقوق مالکانۀ صاحب ژنوم در قراردادهای ژن‌پژوهی انسان‌محور. , 1403; 16(30): 205-234. doi: 10.30513/cjd.2025.6271.1987

امکان‌سنجی حقوق مالکانۀ صاحب ژنوم در قراردادهای ژن‌پژوهی انسان‌محور

آموزه‌های فقه مدنی
مقاله 9، دوره 16، شماره 30، دی 1403، صفحه 205-234    اصل مقاله (733.6 K)
نوع مقاله: پژوهشی
شناسه دیجیتال (DOI): 10.30513/cjd.2025.6271.1987
نویسندگان
زهرا خسروجردی1؛ محمدرضا غلامپور* 2؛ سید محسن حسینی پویا3
1دانشجوی دکتری حقوق خصوصی، گروه حقوق، واحد نیشابور، دانشگاه آزاد اسلامی، نیشابور، ایران.
2استادیار گروه حقوق، واحد شاندیز، مؤسسه آموزش عالی، شاندیز، ایران
3استادیار گروه حقوق، واحد نیشابور، دانشگاه آزاد اسلامی، نیشابور، ایران
چکیده
بر اساس یافته‌های پژوهشیِ حاصل از مطالعۀ تطبیقی در نظام حقوقی اسلام و دیگر نظام‌های حقوقی، اقوال اندیشمندان دینی همانند رویکرد کشورها، در خصوص شناسایی حق مالکیت بیماران یا متقاضیان شرکت در پروژه‌های تحقیقاتی مبتنی بر ژنوم انسان، نه‌تنها به دلیل ارتباط موضوع این قراردادها با مباحث مربوط به حقوق بشر نظیر حق بر سلامتی و دسترسی عادلانه به خدمات ژن‌درمانی و داروهای ژنتیکی، بلکه به دلیل ارتباط آنها با عرضۀ تجاری یافته‌های حاصل از منابع ژنتیک انسانی، پر شکاف و متغیر بوده است. این عدم همپایی بین سرعت پیشرفت علم ژنتیک و فقدان یک رویکرد حقوقی واحد بین محققان و نمونه‌دهندگان در خصوص اعطای حق مالکانه، بر مطالبات و حقوق اشخاص نسبت به منافع اقتصادی حاصل از مواد بیولوژیک انسانی، تأثیر گذاشته و موانعی را بر سر راه تحقیق و توسعۀ صنعت ژنومیک ایجاد کرده است. بدیهی است شناسایی حق مالکیت در این پژوهش‌ها، همانند سایر حقوق قانونی مطلق نبوده و قانون‌گذار باید این حق را بر مبنای حفظ نظم عمومی، تحدید نماید. لذا ضمن بررسی رویکردهای اتخاذشده در مورد حدود اختیار و میزان تسلط بیولوژیکی انسان و تأثیر هر یک از رویکردها بر قراردادهای تحقیقاتی و انتقال ژنوم انسان، نظریۀ قابل پذیرش در حقوق ایران را روشن خواهیم ساخت.
کلیدواژه‌ها
مالیت ژنوم؛ مالکیت ژنوم؛ تحقیقات ژنتیک؛ قابلیت انتقال ژن؛ آزمودنی‌های انسانی (نمونه‌دهندگان)
مراجع
  1. آجری آیسک، عاطفه؛ محمدحسنی، صدیقه؛ رضوی، سید علی؛ وحدتی شبیری، سید حسن. (1400ش). تعهد اطلاع‌رسانی پزشک معالج به اشخاص بیمار؛ مطالعۀ تطبیقی در حقوق ایران و ایالات متحدۀ آمریکا. آموزه‌های فقه مدنی، 13(23)، 3-38. https://doi.org/10.30513/cjd.2021.1334
  2. آخوند خراسانى، کاظم. (1406ق). حاشیة المکاسب. تهران: ارشاد.
  3. آزاد قزوینی، علی. (1414ق). المسائل المستحدثه. قم: انتشارات مؤلف.
  4. آملی، محمدتقی. (1413ق). المکاسب والبیع، (تقریر أبحاث الأستاذ الأعظم المیرزا النائینی، ج2). قم: نشر اسلامی.
  5. ابن‌احمد، یوسف بن عبدالله. (1425ق). أحکام نقل أعضاء الإنسان فی الفقه الإسلامی. رسالۀ دکتری. دانشگاه اسلامی امام محمد بن سعود. دانشکدۀ شریعت. ریاض. https://alsunniah.com/book/26440/177
  6. ابن‌احمد، یوسف بن عبدالله. (1427ق). أحکام نقل أعضاء الإنسان فی الفقه الإسلامی. ریاض: دار الکنوز.
  7. ابن‌قدامه، عبدالله بن احمد. (1424ق). المغنی، (جلد 4). لبنان: بیت الافکار الدولیه
  8. اصفهانی، محمدحسین. (1376ش). حاشیة کتاب المکاسب. قم: أنوار الهدی.
  9. امامی، حسن. (1377ش). حقوق مدنی، (جلد 1). تهران: کتابفروشی اسلامیه.
  10. انصاری، مرتضی. (1410ق). المکاسب المحرمه، (تحقیق سید محمد کلانتر). بیروت: مؤسسة النور.
  11. انصاری، مرتضی. (1420ق). المکاسب، (جلد 1)، قم: مجمع الفکر الاسلامی. http://library-alnajaf.com/upload_list/source/Sound/d/3/fikh/mksb-m.pdf
  12. ایروانی، باقر. (1426ق). دروس تمهیدیة فی القواعد الفقهیه، (جلد 2). قم: دار الفقاهه.
  13. برجی، یعقوبعلی؛ حق‌خواه، منیر. (1396ش). ملاک‌شناسی احکام معاملات و آثار آن در فقه امامیه، آموزه‌های فقه مدنی، 9(16)، 57-80. https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.23221712.1391.1.1.1.3.
  14. بریانت، جان؛ باگوت لاوله، لیندا؛ سرل، جان. (1388ش). مقدمه‌ای بر اخلاق زیستی، (ترجمۀ حسن رهنما؛ هما محمودزاده؛ مسعود توحیدفر و دیگران). تهران: جهاد دانشگاهی و پژوهشگاه ابن‌سینا.
  15. پورجواهری، علی. (1383ش). پیوند اعضا در آیینۀ فقه، تهران: دانشگاه امام صادق(ع)
  16. توحیدی، محمدعلی. (1388ش). مصباح الفقاهه. قم: وجدانی.
  17. جعفری لنگرودی، محمدجعفر. (1388ش). مبسوط در ترمینولوژی حقوق، (ج 4). تهران: گنج دانش.
  18. حائری، سید کاظم حسین. (1423ق). فقه العقود، (جلد 1). قم: مجمع اندیشۀ اسلامی.
  19. حسینی عاملی، محمدجواد. (1419ق). مفتاح الکرامه، (جلد 4). قم: انتشارات اسلامی.
  20. حکیم، محسن. (1379ش). نهج الفقاهه، قم: انتشارات فقه.
  21. حلی، جعفر بن حسن. (1365ش). المختصر النافع فی فقه الإمامیه، قم: انتشارات سیدالشهداء.
  22. خواست‌خدایی، لیلا. (1393ش). مروری از یوژنیک تا حق ثبت از دیدگاه ژنتیکی، حقوقی و حقوق بشری. اخلاق زیستی، 4(14)، 83-114. https://doi.org/10.22037/bioeth.v4i14.13867
  23. خویی، سید ابوالقاسم. (1378ش). مصباح الفقاهه، (جلد 1 و 2). نجف: توحیدی.
  24. راسخ، محمد؛ شریفی، ساناز؛ رحمت‌اللهی، عطاءالله. (1398ش). مطالعۀ نظری و تطبیقی حق‌های مالکیت معنوی در حوزۀ فناوری‌های زیستی، مجلۀ ایرانی حقوق و اخلاق زیست‌پزشکی، 1(1)، 81-97.
  25. رحمانی منشادی، حمید؛ عباسی، محمود؛ جلوداری بردستان، داود. (1393ش). مطالعۀ تطبیقی رابطۀ حقوقی انسان با بافت‌ها و نمونه‌های آزمایشگاهی، حقوق پزشکی، 8 (30)، 65-98.
  26. رحمانی‌نیا، حجت‌الله؛ مجتهدسلیمانی، ابوالحـسن. (1399ش). امکان‌سنجی شناسایی حق انسان بر نفس به موجب قاعدۀ سلطنت (تسلیط). مبانی فقهی حقوق اسلامی، 13(25)، 179-161.
  27. روحانی، محمدصادق. (1418ق). منهاج الفقاهه، (جلد 4). قم: أنوار الهدی.
  28. سبزواری، عبدالاعلی. (1413ق). مهذب الأحکام فی بیان الحلال والحرام. بی‌جا: انتشارات دفتر آیت‌الله سبزواری.
  29. سنهوری، عبدالرزاق. (1417ق). مصادر الحق فی فقه الإسلامی. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
  30. شهیدی، مهدی. (1382ش). حقوق مدنی تهران: مجد.
  31. شهیدی، مهدی. (1385ش). تشکیل قراردادها و تعهدات. تهران: مجد.
  32. صفایی، حسین. (1390ش). حقوق مدنی. تهران: میزان.
  33. طباطبایی، سید محمدحسین. (1417ق). المیزان فی تفسیر القرآن، (جلد 1). قم: انتشارات اسلامی.
  34. طوسی، محمد بن حسن. (1387ق). المبسوط فی فقه الإمامیة، (جلد 2). تهران: مکتبه الرضویه.
  35. عبیری، ارمغان. (1393ش). اخلاق و حقوق مالکیت فکری. تهران: میزان.
  36. فقیهی، عبدالرحمن. (1374ش). بیع أعضاء الإنسانی. در: کنگرۀ بررسی مبانی فقهی امام خمینی (ره) (نقش زمان و مکان در اجتهاد)، (جلد 11). تهران: مؤسسۀ تنظیم و نشر آثار امام خمینی(ره). http://www.imam-khomeini.ir/fa/c78_113053/
  37. فیضی طالب، عزیز. (1377ش). اطلاع‌رسا‌نی‌ دیدگا‌هها‌ی فقهی (۲): پیوند اعضا‌ ، (جلد 2). قم: مرکز تحقیقات فقهی قوۀ قضائیه.
  38. کاتوزیان، ناصر. (1377ش). حقوق مدنی ـ ایقاع. تهران: دادگستر.
  39. کاتوزیان، ناصر. (1389ش). اموال و مالکیت، تهران: میزان.
  40. کاظمی، عبدالحسین؛ محمودی، ثریا. (1393ش). کالاانگاری انسان و ادعای حقوق مالکانه نسبت به انسان در عصر بیوتکنولوژی. مجلۀ ایرانی اخلاق و تاریخ پزشکی، 7(5)، 72-61.
  41. کرکی، علی بن حسین. (1408ق). جامع المقاصد فی شرح القواعد، (ج 1). قم: مؤسسة آل البیت(ع).
  42. گزنی، محمد احمد مصطفی. (1999م). حکم نقل و غرس الأعضاء البشریة فی الفقه الإسلامی والقانون، دراسة مقارنة. اربیل: مطبعة جامعة صلاح الدین.
  43. محسنی قندهاری، محمدآصف. (1424ق). الفقه والمسائل الطبیة، (ج1). قم: دفتر تبلیغات اسلامی.
  44. محقق حلی، جعفر بن حسن. (1403ق). شرایع الإسلام، (ج 2). بیروت: دار الأضواء.
  45. محقق داماد، سید مصطفی. (1396ش). قواعد فقه، (ج1: بخش مدنی). تهران: مرکز نشر علوم اسلامی.
  46. محقق داماد، سید مصطفی؛ قنواتی، جلیل؛ وحدتی شبیری، سید حسن؛ عبدی‌پور، ابراهیم. (1390ش). حقوق قراردادها در فقه امامیه، (ج1). تهران: سمت.
  47. محمد بن مبارک، جمیل. (1408ق). نظریة الضرورة الشرعیة، (ج1). بیروت: دار الوفاء.
  48. معاونت آموزشی قوۀ قضائیه. (بی‌تا). نرم‌افزار گنجینۀ استفتائات قضایی. قم: دفتر آموزش روحانیان و تدوین متون فقهی.
  49. مکارم شیرازی، ناصر. (1411ق). القواعد الفقهیة، (ج2). قم: مدرسة الإمام أمیر المؤمنین(ع).
  50. مکارم شیرازی، ناصر. (1427ق). الفتاوی الجدیدة، (ج2). قم: انتشارات مدرسۀ امام علی(ع).
  51. موسوی خمینی، سید روح‌الله. (1415ق). المکاسب المحرمة، (ج1). قم: مؤسسۀ تنظیم و نشر آثار امام خمینی(ره).
  52. موسوی خمینی، سید روح‌الله. (1421ق). کتاب البیع، (ج3). تهران: مؤسسۀ تنظیم و نشر آثار امام خمینی(ره).
  53. مؤمن قمی، محمد. (1415ق).کلمات سدیدة فی مسائل جدیدة، قم: نشر اسلامی.
  54. میرمحمدی، معصومه‌سادات. (1397ش). مفهوم نوظهور حاکمیت ژنومیک و تحلیل سیاست‌ها و مقررات مرتبط با آن، اخلاق زیستی، 8(27)، 59-72. https://doi.org/10.22037/bioeth.v8i27.19237
  55. میرهاشمی، سجاد. (1385ش). آثار حقوقی واگذاری عضو انسان مرده یا مبتلا به مرگ مغزی. اندیشۀ تقریب، ش5، 50-71.
  56. نجفی، محمدحسن. (1393ش). جواهر الکلام، (ج 22). قم: دار الکتب الاسلامیه.
  57. Andorno, R. (200 7). “Population genetic databases: a new challenge to human rights”, in: Christian Lenk & Nils Hoppe. Ethics and Law of Intellectual Property, (1st). Routledge: London. https://doi.org/10.4324/9781315580326
  58. Caulfield, T. & Brownsword, R. (2006). Human dignity: A guide to policy making in the biotechnology era?. Nature Reviews Genetics, 7(1), 72-67. https://doi.org/10.1038/nrg1744
  59. Halbert, D. J. (2005). Resisting Intellectual Property. London & New York: Routledge.
  60. Universal Declaration on the Human Genome and Human Rights, (1997, 11 Nov). Paris. http://www.unhcr.org/refworld/docid/404226144.htm
  61. Nwabueze, R. (2007). Biotechnology and the challenge of property, property rights in dead bodies, body parts, and genetic information. Routledge: London.
  62. Ram, N. (2009). assigning right and protecting interest: Constructing Ethical and Efficient Legal Rights in Human Tissue Research. Harvard Journal of Law & Technology, 23(1), 120-177. https://ssrn.com/abstract=2298287
آمار
تعداد مشاهده مقاله: 394
تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 361