سامانه مدیریت نشریات علمی دانشگاه علوم اسلامی رضوی

دست‌رنج, فاطمه. (1404). معناشناسی «فطرت» در قرآن کریم. , 22(41), 147-169. doi: 10.30513/qd.2025.6617.2479
فاطمه دست‌رنج. "معناشناسی «فطرت» در قرآن کریم". , 22, 41, 1404, 147-169. doi: 10.30513/qd.2025.6617.2479
دست‌رنج, فاطمه. (1404). 'معناشناسی «فطرت» در قرآن کریم', , 22(41), pp. 147-169. doi: 10.30513/qd.2025.6617.2479
دست‌رنج, فاطمه. معناشناسی «فطرت» در قرآن کریم. , 1404; 22(41): 147-169. doi: 10.30513/qd.2025.6617.2479

معناشناسی «فطرت» در قرآن کریم

آموزه‌های قرآنی
مقاله 6، دوره 22، شماره 41، تیر 1404، صفحه 147-169    اصل مقاله (1.64 M)
نوع مقاله: پژوهشی
شناسه دیجیتال (DOI): 10.30513/qd.2025.6617.2479
نویسنده
فاطمه دست‌رنج*
نویسنده مسئول، دانشیار، گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه اراک، اراک، ایران
چکیده
معناشناسی روش مناسبی برای تبیین شبکۀ معنایی واژگان قرآنی و در نتیجه، فهم گفتمان قرآن کریم است. از جمله واژگان مهم قرآنی، واژه «فطرت» است که برای دریافت معنای دقیق آن باید حوزه معنایی آن مورد توجه قرار گیرد تا از طریق ویژگی‌های مفهومی و استعمالی، مفهوم نهفته در واژه استخراج شود. در نوشتار حاضر به شیوه توصیفی ـ تحلیلی و با عنایت به روش معناشناسی حوزه‌ای و قالبی، در پی دست یافتن به توصیف قالب فطرت در قرآن و نیز بررسی مؤلفه‌های معنایی این واژه همچون همنشین‌ها، جانشین‌ها و متقابل‌ها بوده‌ایم. نتایج پژوهش نشان داد که فطرت دارای یک قالب معنایی مرکزی است که همان «تحولی است که مستلزم نقض حالت قبل باشد» و سایر قالب‌های معنایی چون شکافتن، آفرینش، ظاهر کردن و غیره نیز به این مفهوم اشاره دارند. اما استعمال این واژه در دو باب «انفطار» و «تفطّر» معنای ضد نظم را دارد که از حالت آبادانی به حالت ویرانی تحول می‌یابد. در محور همنشینی، فطرت با واژگان «دین»، «الله» و «تبدیل»، همنشین شده است. در تکمیل محور همنشینی می‌توان به همنشین‌های مشتقات ریشه «فطر» نیز توجه کرد. در محور جانشینی نیز می‌توان به جانشین‌های ریشه «فطر» چون «بدع»، «خلق» و «رب» اشاره کرد. با این حال، «فطرت» در قرآن جانشینی ندارد. فطرت دارای کاربرد خاصی در زبان قرآن است که با توجه به عناصر قالبی فطرت در قرآن شامل دارندگان فطرت، منبع فطرت، فراوانی کاربرد واژه فطرت، فراوانی دارندگان فطرت، حالت فطرت، کارکرد فطرت و منکران فطرت، می‌توان معنای قالبی فطرت در قرآن را تبیین کرد.
کلیدواژه‌ها
معناشناسی؛ فطرت؛ قرآن کریم؛ قالب معنایی؛ هم‌نشینی و جانشینی
مراجع
  1. قرآن کریم
  2. آذرنوش، آذرتاش. (1379ش‌‌). فرهنگ معاصر عربی – فارسی، تهران: نشر نی.
  3. آذرنوش، آذرتاش. (1388ش‌‌). راه‌های نفوذ فارسی در فرهنگ زبان عرب جاهلی، تهران‌‌: نشر نی.
  4. ابن‌درید، محمد بن حسن. (1987م). جمهرة اللغه. بیروت‌‌: دار العلم للملایین.
  5. ابن‌فارس، احمد. (بی‌تا). معجم مقایس اللغه، (تصحیح عبدالسلام محمد هارون). قم‌‌: أدب الحوزة.
  6. ابن‌منظور، محمد بن مکرم. (1998م). لسان العرب. بیروت‌‌: دارصادر.
  7. ازهری، محمد بن احمد. (1384ش). تهذیب اللغه. قاهره: الدار المصریه.
  8. افضلی، سید عبدالرئوف. (1403ش). «تبیین کرامت انسان بر پایۀ انسان‌شناسی فبلسوفان مسلمان». آموزه‌های فلسفه اسلامی، 18(32)، ص73-93. https://doi.org/10.30513/ipd.2024.5815.1498
  9. باباپور گل افشانی،محمد مهدی؛ اسفندیار،قدیر.(1392ش).«معناشناسی واژگان «عقل» و «تفکر» در ارتباط با مفهوم «فطرت» در قرآن».آینه معرفت، دوره 13 شماره 2،ص 75-98.
  10. ‏جفری، آرتور. (1372ش). واژه‌های دخیل در قرآن، (ترجمۀ فریدون بدره‌ای). تهران‌‌: توس.
  11. جوادی آملی، عبدالله. (1392ش). فطرت در قرآن، (تنظیم محمدرضا مصطفی‌پور). قم: اسراء.
  12. جوادی آملی، عبدالله. (1388ش). تسنیم، (جلد 1، تحقیق علی اسلامی). قم: اسراء.
  13. جوهری، اسماعیل بن حماد. (1407ق). تاج اللغه و صحاح العربیه. بیروت‌‌: دار العلم للملایین.
  14. خوانین‌زاده،محمدعلی. (1394ش). « بررسی معناشناختی کاربرد اسم «فاطر» در قرآن کریم». علوم قرآن و حدیث، 47(1)، ص9-22. https://doi.org/10.22067/naqhs.v47i1.26495
  15. راغب اصفهانی، حسین بن محمد. (1416ق). مفردات ألفاظ القرآن، (تحقیق و تصحیح صفوان عدنان). بیروت‌‌: ذوی القربی.
  16. زبیدی، محمد مرتضی. (1990م). تاج العروس، بیروت‌‌: دار التراث العربی.
  17. زمخشری، محمود بن عمر. (1407ق). الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل، (تصحیح مصطفی حسین احمد). بیروت‌‌: دار الکتب العربی.
  18. سیدمحرمی، ایمان؛ غفاری، ابوالفضل. (1401ش). «تحلیل مفهوم‌شناسی همدلی در قرآن». آموزه‌های قرآنی، 19(35)، ص81-109. https://doi.org/10.30513/qd.2021.1089.1232
  19. شاه‌آبادی، محمدعلی. (1380ش). شذرات المعارف، (تحقیق و تصحیح بنیاد علوم و معارف اسلامی دانش‌پژوهان). تهران: ستاد بزرگداشت مقام عرفان و شهادت.
  20. صادقی تهرانی، محمد. (1365ش). الفرقان فی تفسیر القرآن بالقرآن و السنة. قم: فرهنگ اسلامی.
  21. صفوی، کورش. (۱۳۸۷ش). درآمدی بر معنی‌شناسی. تهران: سورۀ مهر.
  22. ‏طباطبایی، سید محمدحسین. (1374ق). ترجمه تفسیر المیزان، (ترجمۀ محمدباقر موسوی). قم: دفتر انتشارات اسلامی.
  23. طبرسی، فضل بن حسن. (1412ق). جوامع الجامع فی تفسیر القرآن المجید. بیروت‌‌: دار الأضواء.
  24. فیروزآبادی، محمد بن یعقوب. (1420ق). القاموس المحیط. بیروت‌‌: دار إحیاء التراث العربی.
  25. قائمی‌نیا، علیرضا. (1389ش). بیولوژی نص: نشانه‌شناسی و تفسیر قرآن. تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشۀ اسلامی.
  26. قائمی‌نیا، علیرضا. (1386ش). «زبان‌شناسی شناختی و مطالعات قرآنی». ذهن، شمارۀ 31، ص3-26.
  27. قرشی، علی‌اکبر. (1371ش). قاموس قرآن. تهران: دار الکتب الاسلامیه.
  28. کروز، د.ا و همکاران. (1384ش). زبان‌های دنیا؛ چهار مقاله در زبان‌شناسی، (مترجم: کورش صفوی). تهران: سعاد.
  29. مشکور، محمدجواد. (1377ش). فرهنگ تطبیقی عربی با زبان‌های اسلامی و ایرانی. تهران‌‌: بنیاد فرهنگ ایران.
  30. مطهری، مرتضی. (1365ش). فطرت، تهران: صدرا.
  31. مصطفوی، حسن. (1430ق). التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، بیروت: دار الکتب العلمیه.
  32. Skolink, Fred. (2006). Encyclopedia Judaica,"Nature" (2nd edition). New York: Macmillan.
  33. CH.Pellat (1986). "FATRA". In: Encyclopedia of Islam. Leiden: Brill.
  34. Rabins, Roert Henry (1980). A Short History of Linguistics. London: Lowe & Brydone (Printers) Ltd; Thetford, Norfolk
  35. Fillmore, Charles (2006). Frame semantic. (keith brown (ed).) Encyclopedia of languge and linguistics, (2nd edition). Oxford: Elsevier LtD.
آمار
تعداد مشاهده مقاله: 657
تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 345