سامانه مدیریت نشریات علمی دانشگاه علوم اسلامی رضوی

صادقی, سید جعفر. (1404). مفهوم‌شناسی و مصداق‌یابی «دابّة الأرض»؛ بر پایه شواهد درون‌متنی و برون‌متنی. , 22(41), 171-192. doi: 10.30513/qd.2025.6609.2478
سید جعفر صادقی. "مفهوم‌شناسی و مصداق‌یابی «دابّة الأرض»؛ بر پایه شواهد درون‌متنی و برون‌متنی". , 22, 41, 1404, 171-192. doi: 10.30513/qd.2025.6609.2478
صادقی, سید جعفر. (1404). 'مفهوم‌شناسی و مصداق‌یابی «دابّة الأرض»؛ بر پایه شواهد درون‌متنی و برون‌متنی', , 22(41), pp. 171-192. doi: 10.30513/qd.2025.6609.2478
صادقی, سید جعفر. مفهوم‌شناسی و مصداق‌یابی «دابّة الأرض»؛ بر پایه شواهد درون‌متنی و برون‌متنی. , 1404; 22(41): 171-192. doi: 10.30513/qd.2025.6609.2478

مفهوم‌شناسی و مصداق‌یابی «دابّة الأرض»؛ بر پایه شواهد درون‌متنی و برون‌متنی

آموزه‌های قرآنی
مقاله 7، دوره 22، شماره 41، تیر 1404، صفحه 171-192    اصل مقاله (1.02 M)
نوع مقاله: پژوهشی
شناسه دیجیتال (DOI): 10.30513/qd.2025.6609.2478
نویسنده
سید جعفر صادقی*
نویسنده مسئول، استادیار، گروه آموزش الهیات، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران
چکیده
«دابّة من الأرض» در آیه 82 سوره نمل ذکر شده است. عموم مفسران اهل‌سنت آن را حیوانی خارق‌العاده دانسته‌اند که در آستانه قیامت خروج خواهد کرد و برخی از ایشان تنها جنبه حیوانی دابّه را پذیرفته و درباره جزئیات آن توقف کرده‌اند. اما در تفاسیر شیعه، اغلب امام علی، مصداق دابّة و زمان خروج او آستانه قیامت یا رجعت ذکر شده است. طبق هر دو نظر، دابّة با مردم گفت‌وگو نموده، یا آنان را مجروح و یا به نسبت ایمان و کفرشان علامت‌گذاری می‌کند. این پژوهش با رویکرد توصیفی- تحلیلی و با تکیه بر شواهد درون‌متنی، شامل سیاق و آیات هم‌موضوع و نیز شواهد روایی و تاریخی، به نتایجی نو در چگونگی اثبات مفهوم و مصداق «دابّة الأرض» دست یافته است. بر این اساس، نتیجه پژوهش این است که مصداق مفهوم دابّه، امام علی و زمان خروج او نیز جنگ بدر بوده است که ایشان نقش تعیین‌کننده در آن نبرد داشته و موجب هلاکت ده‌ها تن از سران مشرک گردیده است.
کلیدواژه‌ها
سوره نمل؛ دابّة الأرض؛ امام علی(ع)؛ آخرالزمان؛ قیامت؛ رجعت
مراجع
  1. قرآن کریم.
  2. ابن‌ابى‌حاتم، عبدالرحمن بن محمّد. (1419ق). تفسیر القرآن العظیم. عربستان سعودی: مکتبة نزار مصطفى الباز.
  3. ابن‌ابی‌الحدید، عبدالحمید بن هبة‌الله.‏ (1404ق). شرح نهج البلاغة. قم: مکتبة آیة الله المرعشی النجفی‏.
  4. ابن‌اثیر، عزّالدین علی بن محمد. (1385ق). الکامل فی التاریخ. بیروت: دار صادر.
  5. ابن‌شهرآشوب، محمد بن على‏. (1379ش). مناقب آل ابی‌طالب. قم: علامه.
  6. ابن‌عاشور، محمّد طاهر (1420ق). التحریر و التنویر. بیروت: مؤسسة التاریخ العربی‏.
  7. ابن‌عطیه، عبدالحق بن غالب. (1422ق). المحرر الوجیز فی تفسیر الکتاب العزیز. لبنان: دار الکتب العلمیه.
  8. ابن‌قتیبه، عبدالله بن مسلم. (1411ق). تفسیر غریب القرآن. بیروت: دار و مکتبة الهلال‏.
  9. ابن‌قیس هلالى، سلیم. (1405ق). کتاب سلیم بن قیس. قم: الهادی.
  10. ابن‌منظور، محمد بن مکرم. (1414ق). لسان العرب. بیروت: دار صادر.
  11. ابن‌هشام، عبدالملک. (بی‌تا). السیرة النبویة. بیروت: دار المعرفه.
  12. ابوالفتوح رازى، حسین بن على. (1408ق). روض الجنان و روح الجنان فی تفسیرالقرآن. مشهد: بنیاد پژوهش‌هاى اسلامى.
  13. آلوسی، محمود بن عبدالله. (1415ق). روح المعانی. بیروت: دار الکتب العلمیه.
  14. بغوی، حسین بن مسعود. (1420ق). معالم التنزیل. بیروت: دار إحیاء التراث العربى.
  15. بلخی، مقاتل بن سلیمان. (1423ق). التفسیر. بیروت: دار إحیاء التراث العربى‏.
  16. بهادری جهرمی، روح‌الله؛ مجد فقیهی، محمدعلی (1396ش). «مصداق‌شناسی آیۀ دابة الارض با توجه به روایات فریقین». حدیث پژوهی، 9(2)، ص 207- 238. doi: 10.22052/hadith.2018.111181
  17. بیضاوی، عبدالله بن عمر. (1418ق). أنوار التنزیل و أسرار التأویل‏. بیروت: دار إحیاء التراث العربى‏.
  18. ثعالبى، عبدالرحمن بن محمد. (1418). الجواهر الحسان. بیروت: دار إحیاء التراث العربى‏.
  19. ثعلبی، احمد بن محمّد. (1422ق). الکشف و البیان. بیروت: دار إحیاء التراث العربى.
  20. جزری، مبارک بن محمد. (1367ش). النهایة فى غریب الحدیث و الأثر. قم: اسماعیلیان.‏
  21. حلى، حسن بن سلیمان بن محمد. (1421ق). مختصر البصائر. قم: مؤسسة النشر الإسلامى‏.
  22. دروزة، محمّد عزة. (1421ق). التفسیر الحدیث. بیروت: دار الغرب الإسلامی.
  23. راغب اصفهانی، حسین بن محمد. (1404ق). المفردات فی غریب القرآن. تهران: دفتر نشر کتاب.
  24. زرکشی، محمد بن عبدالله. (1376ق). البرهان فی علوم القرآن. بی‌جا: دار إحیاء الکتب العربیه.
  25. زمخشرى، محمود بن عمر. (1407ق). الکشاف، (مصحح: مصطفى‏حسین احمد). بیروت: دار الکتاب العربی.
  26. سمرقندی، نصر بن محمّد. (1416ق). بحر العلوم. بیروت: دار الفکر.
  27. سیاوشی، کرم و شعبانی کامران، اسماعیل. (1396ش). «بررسی مقصود از «ذرّیّة» و «الفلک المشحون» در آیۀ 41 سورۀ یس». آموزه‌های قرآنی، 14(25)، ص173-190.
  28. سید قطب، ابراهیم حسین. (1425ق). فی ظلال القرآن. بیروت: دار الشروق.
  29. سیوطی، عبدالرحمن بن ابی‌بکر. (1404ق). الدر المنثور فى التفسیر بالمأثور. قم: کتابخانۀ آیت‌الله‌العظمى مرعشى نجفى‏.
  30. شریف رضى، محمد بن حسین.‏ (1414ق). نهج البلاغة، (مصحح: صبحى صالح)‏. قم: هجرت.
  31. صادقی تهرانی، محمد. (1406ق). الفرقان فى تفسیر القرآن بالقرآن و السنة. قم: فرهنگ اسلامی.
  32. صدوق، محمد بن علی. (1395ش). کمال الدین و تمام النعمة. تهران: اسلامیه.
  33. صفار قمی، محمد بن حسن. (1404ق). بصائر الدرجات. قم: مکتبة آیة الله المرعشی النجفی.
  34. صنعانی، عبدالرزاق بن همّام. (1411ق). تفسیر القرآن العزیز. بیروت: دار المعرفه.
  35. طباطبایى، سید محمدحسین. (1390ق). المیزان فی تفسیر القرآن. بیروت: اعلمی.
  36. طبرانی، سلیمان بن احمد. (2008م). التفسیر الکبیر. اربد: دار الکتاب الثقافى‏.
  37. طبرسی، فضل بن حسن. (1372ق). مجمع البیان فی تفسیر القرآن. بیروت: مؤسسة الأعلمی.
  38. طبری، محمّد بن جریر. (1412ق). جامع البیان فی تفسیر آی القرآن. بیروت: دار المعرفه.
  39. طبری، محمّد بن جریر. (بی‌تا). تاریخ الأمم و الملوک‌. بیروت: دار التراث.
  40. طوسى، محمّد بن حسن. (1411ق). الغیبة. قم: دار المعارف الإسلامیه.
  41. طوسى، محمّد بن حسن.  (بی‌تا). التبیان فی تفسیر القرآن. بیروت: دار إحیاء التراث العربى.
  42. عکبرى، عبدالله بن حسین. (1419ق). التبیان فى إعراب القرآن‏. ریاض: بیت الأفکار الدولیه.
  43. فخررازی، محمّد بن عمر. (1420ق). مفاتیح الغیب. بیروت: دار العلم للملایین.
  44. فراهیدی، خلیل بن احمد. (1409ق). العین. قم: دار الهجره.
  45. قاسمی، جمال‌الدین. (1418ق). محاسن التأویل. بیروت: دار الکتب العلمیه.
  46. قمى، على بن ابراهیم.‏ (1363ش). التفسیر القمى. قم: دار الکتاب.
  47. قونوی، اسماعیل. (1422ق). حاشیة القونوی علی تفسیر البیضاوی. بیروت: دار الکتب العلمیه.
  48. کلینی، محمد بن یعقوب. (1407ق). الکافی، (مصحح: على‌اکبر غفارى و محمد آخوندى). تهران: الإسلامیه.
  49. مراغى، احمد مصطفى. (بی‌تا). تفسیر المراغی. بیروت: دار الفکر.
  50. مصطفوى، سید حسن. (1385ش). التحقیق فى کلمات القرآن الکریم. تهران: مرکز نشر آثار علامه مصطفوی.
  51. میبدی، احمد بن محمّد. (1371ش). کشف الأسرار و عدة الأبرار. تهران: امیرکبیر.
  52. واقدی، محمد بن عمر. (بی‌تا). المغازی. بیروت: الأعلمى.
آمار
تعداد مشاهده مقاله: 535
تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 242