سامانه مدیریت نشریات علمی دانشگاه علوم اسلامی رضوی

ذاکری, مختار. (1404). تحلیل محتوای عملکرد هوای نفس و شیطان از منظر قرآن کریم. , 22(41), 247-264. doi: 10.30513/qd.2025.6908.2527
مختار ذاکری. "تحلیل محتوای عملکرد هوای نفس و شیطان از منظر قرآن کریم". , 22, 41, 1404, 247-264. doi: 10.30513/qd.2025.6908.2527
ذاکری, مختار. (1404). 'تحلیل محتوای عملکرد هوای نفس و شیطان از منظر قرآن کریم', , 22(41), pp. 247-264. doi: 10.30513/qd.2025.6908.2527
ذاکری, مختار. تحلیل محتوای عملکرد هوای نفس و شیطان از منظر قرآن کریم. , 1404; 22(41): 247-264. doi: 10.30513/qd.2025.6908.2527

تحلیل محتوای عملکرد هوای نفس و شیطان از منظر قرآن کریم

آموزه‌های قرآنی
مقاله 10، دوره 22، شماره 41، تیر 1404، صفحه 247-264    اصل مقاله (979.54 K)
نوع مقاله: ترویجی
شناسه دیجیتال (DOI): 10.30513/qd.2025.6908.2527
نویسنده
مختار ذاکری*
نویسنده مسئول، دانشیار، گروه آموزش علوم تربیتی، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران
چکیده
یکی از دغدغه‌های مهم دین‌داران در مسیر سعادت، مقابله با هوای نفس و شیطان می‌باشد. مسئله هوای نفس و شیطان در مصحف شریف قرآن کریم مطرح و روشن شده است. تلاش نگارنده بر‌ این است که روش عملکرد هوای نفس و شیطان و شیوه مقابله با آن را شناسایی نماید و بحث و تحلیل کند. این پژوهش از اَشکال پژوهش‌های کیفی بوده و با روش تحلیل محتوای استقرایی با نظام کدگذاری داده‌ها انجام شده است‌. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که در ارتباط با مفهوم‌شناسی هوای نفس، 6 مقوله اصلی شامل نحوه عملکرد هوای نفس در گمراه‌سازی انسان‌ها، تابعان هوای نفس، مصادیق هوای نفس، ویژگی مشترک خواسته‌های نفسانی، پیامد پیروی و نتایج ایستادگی درمقابل هوای نفس احصا گردید. در خصوص مفهوم‌شناسی شیطان، 4 مقوله اصلی شامل نحوه عملکرد شیطان در گمراه‌سازی انسان‌ها، نوع فرمان‌های شیطان، دلیل غلبه و روش مقابله با شیطان، احصا گردید که هر کدام از این مقولات، دربرگیرنده مؤلفه‌های مربوط به خود بودند. در مقایسه‌ نحوه عملکرد هوای نفس و شیطان، هر دو، بر دادن وعده‌های فریبنده دنیایی و زیبا جلوه ‌دادن کارهای بد به انسان تکیه دارند. هر دو به وسوسه‌گری و ایجاد هوس در دل‌ها می‌پردازند، با این تفاوت که ریشه وسوسه‌افکنی از سوی هوای نفس، امری درونی و غریزی است و وسوسه‌افکنی از سوی شیطان و به‌طور کلی عملکرد شیطان، منشأ بیرونی دارد. با این حال، هر دو مکمل هم‌اند و از دو جبهه درون و بیرون، انسان را مورد هجمه‌ مستمر قرار می‌دهند. امر به منکرات، تضعیف ایمان و نشانه رفتن اراده، دنیاپرستی، خروج از صراط مستقیم، ایجاد غفلت از پروردگار و بازداشتن انسان از مسیر حق، ترفند مشترک شیطان و هوای نفس است.
کلیدواژه‌ها
هوای نفس؛ شیطان؛ گمراهی؛ قرآن؛ تحلیل استقرایی
مراجع
  1. ابن‌فارس، احمد. (2008م). معجم مقاییس اللغه. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
  2. جلالی، سیده معصومه. (1402ش). «تبیین راهکارهای عملی مؤثر در مبارزه با هوای نفس از دیدگاه ثقلین». مطالعات تفسیری آلا الرحمن. 1(4)، ص25-40.
  3. راغب اصفهانی، حسین بن محمد. (۱۳7۳ش). کتاب المفردات فی غریب القرآن، (ترجمۀ سید غلامرضا خسروی حسینی). بی‌جا: مرتضوی.
  4. سعید، معصومه. (1398ش). «شبهۀ شیطان از منظر کلامی». پژوهش‌های اعتقادی و کلامی. 9(36)، ص105-118. https://dorl.net/dor/20.1001.1.98991735.1400.10.37.6.8
  5. شهریاری، روح‌الله؛ کریم‌زاده، صادق. (1400ش). «چگونگی تسلط شیطان بر قوای بینشی و گرایشی انسان و پیامدهای تربیتی آن از منظر قرآن». مشکوه، 40(150)، ص54-81. https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.16838033.1400.40.1.3.3
  6. شیرافکن، محمدحسین؛ قائمی‌نیا، علیرضا. (1395ش). «تحلیل فضاهای ذهنی گفتمان شیطان در قرآن». پژوهش‌های میان‌رشته‌ای قرآن کریم. 7(2)، ص63-78.
  7. صالحی، اکرم. (1403ش). «تبیین ماهیت و نقش شیطان در اندیشۀ فخر رازی با تأکید بر مسئلۀ شر». کلام‌پژوهی. 3(6)، ص44-61. https://doi.org/10.22034/kalam.2025.859.1086
  8. طبرسی، فضل بن حسن. (۱۳87ش). ترجمۀ تفسیر مجمع‌ البیان، (ترجمۀ علی کریمی). قم: تبیان.
  9. عالیخانی، غلامرضا؛ زینی‌وند، مجتبی. (1400ش). «بررسی و واکاوی «صوت شیطان» با رویکردی بر تفسیر آیۀ 64 اسراء». بصیرت و تربیت اسلامی، (15)، 119-141. https://doi.org/10.22034/init.2021.95974
  10. عباس‌زاده، علی. (1402ش). «راه‌ها و مراحل نفوذ شیطان در انسان». ره‌توشه،4(13)، ص169-180.
  11. عباسی، سلیمان؛ امین‌ناجی، محمدهادی؛  دل‌افکار، علیرضا؛ نکونام، جعفر. (1399ش). «تبارشناسی انگارۀ شیطان در تورات و قرآن کریم». پژوهش دینی، 19(40)، ص91-118. https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.17352770.1399.19.40.4.0
  12. عباسی، سلیمان امین‌ناجی، محمدهادی؛  دل‌افکار، علیرضا؛ نکونام، جعفر. (1400ش). «تاریخ انگارۀ شیطان در عهدین و قرآن کریم». پژوهشنامۀ قرآن و حدیث، 15(29)، ص261-286. https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.20080417.1400.15.29.10.1
  13. قرشی، علی‌اکبر. (1412ق). قاموس قرآن. تهران: دار الکتب الاسلامیه.
  14. کریمی‌نیا، محمدمهدی؛ کیانی، زهرا؛ انصاری‌مقدم، مجتبی. (1401ش). «تحلیل ماهیت نفس از دیدگاه قرآن کریم». پژوهش و مطالعات علوم اسلامی. 4(38)، ص1-18.
  15. معین، محمد. (1351ش). فرهنگ فارسی. تهران: امیرکبیر.
  16. نجات ‌رای‌زن، سید علی. (1403ش). «تحلیل نقش شیطان در مسئلۀ کمال انسان با الهام از قرآن مجید». علوم انسانی و اسلامی در هزارۀ سوم. 8(4)، ص77-86.
  17. نجارزادگان، فتح‌الله؛ نجارزادگان، فاطمه؛ اقبالیان، مریم. (1398ش). «اصطلاح‌شناسی الوهیت هوای نفس در آیات 43 فرقان و 23 جاثیه». پژوهش‌های زبان‌شناختی قرآن، 8(2)، ص98-110. https://doi.org/10.22108/nrgs.2019.117451.1425
  18. همدانی، مصطفی. (1396ش). «فراگرد ارتباط شیطان و انسان از منظر قرآن کریم». تحقیقات علوم قرآن و حدیث، 14(2)، ص1-23. https://doi.org/10.22051/tqh.2017.9929.1216
  19. Jeffery. Arthure. (1938). The Foreign Vocabulary of Quran. Great Britain: Oriental Institute, Baroda.
آمار
تعداد مشاهده مقاله: 248
تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 264