سامانه مدیریت نشریات علمی دانشگاه علوم اسلامی رضوی

محمدزاده, سارا, فروهی, ناصر, عباس‌زاده, عباس. (1404). تحلیل قرآنی امامت انتصابی از دیدگاه فریقین با تأکید بر آیات 124 بقره، 34 آل عمران و 68 قصص. , 22(41), 97-122. doi: 10.30513/qd.2025.6596.2476
سارا محمدزاده; ناصر فروهی; عباس عباس‌زاده. "تحلیل قرآنی امامت انتصابی از دیدگاه فریقین با تأکید بر آیات 124 بقره، 34 آل عمران و 68 قصص". , 22, 41, 1404, 97-122. doi: 10.30513/qd.2025.6596.2476
محمدزاده, سارا, فروهی, ناصر, عباس‌زاده, عباس. (1404). 'تحلیل قرآنی امامت انتصابی از دیدگاه فریقین با تأکید بر آیات 124 بقره، 34 آل عمران و 68 قصص', , 22(41), pp. 97-122. doi: 10.30513/qd.2025.6596.2476
محمدزاده, سارا, فروهی, ناصر, عباس‌زاده, عباس. تحلیل قرآنی امامت انتصابی از دیدگاه فریقین با تأکید بر آیات 124 بقره، 34 آل عمران و 68 قصص. , 1404; 22(41): 97-122. doi: 10.30513/qd.2025.6596.2476

تحلیل قرآنی امامت انتصابی از دیدگاه فریقین با تأکید بر آیات 124 بقره، 34 آل عمران و 68 قصص

آموزه‌های قرآنی
مقاله 4، دوره 22، شماره 41، تیر 1404، صفحه 97-122    اصل مقاله (1.06 M)
نوع مقاله: پژوهشی
شناسه دیجیتال (DOI): 10.30513/qd.2025.6596.2476
نویسندگان
سارا محمدزاده* 1؛ ناصر فروهی2؛ عباس عباس‌زاده2
1نویسنده مسئول، دانشجوی دکتری فلسفه و کلام، گروه فلسفه و کلام، دانشکده الهیات، دانشگاه تبریز، ایران
2دانشیار، گروه فلسفه و کلام، دانشکده الهیات، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران
چکیده
مسئله امامت از مباحث اساسی در کلام اسلامی بوده و همواره علت اصلی بروز اختلاف، در عقاید فریقین است. بررسی ادله قرآنی، در تبیین جایگاه مقام امامت، به‌عنوان عاملی مهم در استمرار تعالیم و هدایت اسلامی می‌تواند مؤثر باشد. این پژوهش با روش توصیفی- تحلیلی و بر پایه‌ منابع کتابخانه‌ای، ادله قرآنی امامت انتصابی را بر اساس آیات 124 بقره، 34 آل‌عمران و 68 قصص مورد بررسی تطبیقی قرار داده و دیدگاه‌های فریقین را مقایسه می‌کند. یافته‌ها نشان می‌دهد که از نظر امامیه، سه آیه فوق در اثبات امامت انتصابی، مکمل یکدیگرند و جعل امامت، همچون جعل نبوت، بر اساس اختیار مطلق الهی بوده و رابطه آن با ذریه‌ معصوم، ضرورت وجود امام معصوم را در جهت حفظ آموزه‌های دینی و هدایت امت اسلامی دوچندان می‌سازد. برخلاف دیدگاه اهل‌سنت که امامت را امری انتخابی و بی‌ارتباط با خاتمیت تلقی می‌کند، این پژوهش بر اساس سه آیه فوق، انتصاب امامت را تبیین‌کننده خاتمیت و عامل تداوم رسالت پیامبری معرفی می‌کند. بررسی دقیق مفاهیم «جعل»، «ذریه» و «اختیار الهی» در سه آیه فوق و ارتباط معنایی بین آن‌ها، نشان‌دهنده این است که امامت با انتخاب بشری نبوده، بلکه همچون نبوت، جعلی از سوی خداوند است. این نتایج در راستای ادله‌ امامیه مبنی بر اثبات انتصاب امامت ائمه‌ معصوم و جایگاه آن در حفظ خاتمیت، مقبول‌تر به نظر می‌رسد. نوآوری این پژوهش در ارائه خوانشی جدید از پیوستگی و همبستگی این سه آیه در ارتباط با اثبات امامت انتصابی و مقایسه آن با دیدگاه‌های اهل‌سنت است.
کلیدواژه‌ها
فریقین؛ امامت انتصابی؛ امامت؛ ذریه؛ جعل؛ اختیار
مراجع
  1. قرآن کریم.
  2. ابوحیان اندلسی، محمد بن یوسف. (1420ق). البحر المحیط فی التفسیر، (تحقیق صدقی محمد جمیل). بیروت: دار الفکر.
  3. احمد بن حنبل شیبانی. (1404ق). مناقب علی. قاهره: دار المعارف.
  4. ابن‌بابویه، محمدبن علی. (1395ق). کمال الدین و تمام النعمة، (تصحیح علی‌اکبر غفاری). تهران: اسلامیه.
  5. ابن بابویه، محمد بن علی. ( 1414ق)، الاعتقادات. قم: کنگرۀ شیخ مفید.
  6. ابن‌تیمیه، احمد بن عبدالحلیم. (1408ق). منهاج السنة النبویة فی نقض کلام الشیعة و القدریة. قاهره: المطبعة الأمیریه.
  7. ابن‌جزى، محمد بن احمد. (1416ق). التسهیل لعلوم التنزیل. بیروت: دار الأرقم بن أبی الأرقم.
  8. ابن‌جوزی، عبدالرحمن بن علی. (1422ق). زاد المسیر فی علم التفسیر. بیروت: دار الکتاب العربی.
  9. ابن‌مغازلی، علی بن محمد. (1424ق). مناقب امام علی بن ابی‌طالب.بیروت. نشر دار الأضواء.
  10. ابن‌کثیر، اسماعیل بن عمر. (1417ق). البدایة و النهایة، (تحقیق عبدالله بن عبدالمحسن ترکی). مصر: نشر هجر.
  11. ابن عربی‌،‌محی‌الدین. (۱۴۲۲ ق). تفسیر ابن عربى( تأویلات عبد الرزاق). بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
  12. ابن‏عطیه، عبدالحق بن غالب. ( 1422ق). المحرر الوجیز فى تفسیر الکتاب العزیز. بیروت: دار الکتب العلمیه.
  13. استادی، کاظم. (1402ش). «بررسی تاریخچۀ استدلال به آیۀ ابتلای ابراهیم در منابع کلامی و امامتی کهن شیعی برای مسألۀ امامت». کلام تطبیقی شیعه، 4(6). ص265- 292.  https://doi.org/10.22054/jcst.2023.74546.1123
  14. بغوی، حسین بن مسعود. (1420ق). تفسیر البغوی، (تحقیق: مهدی عبدالرزاق). بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
  15. بحرانی، ابن‌میثم. (1374ش). قواعد المرام فی علم الکلام. قم: کتابخانۀ آیت‌الله مرعشی نجفی.
  16. بخاری، محمد بن اسماعیل. (1410ق). صحیح بخاری. قاهره: وزارة الاوقاف.
  17. بیضاوی، عبدالله بن عمر. (1418ق). تفسیر البیضاوی (أنوار التنزیل و أسرار التأویل). (تحقیق: محمد عبدالرحمن مرعشلی). بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
  18. تقوی، هادی؛ قندهاری، محمد؛ فیض‌بخش، محسن. (1393ش). «دوازده امام در تورات: نگاهی نو به بشارت ابراهیم در سفر پیدایش». امامت‌پژوهی، 3(12)، ص17-55.
  19. توفیقی، حسین. (1361ش). انجیل برنابا. قم: مؤسسۀ در راه حق.
  20. توماس، میشل. (1377ش). کلام مسیحی، (ترجمۀ حسین توفیقی). قم: مرکز مطالعات و تحقیقات ادیان و مذاهب.
  21. ثعلبی نیشابوری، احمد بن ابراهیم. (1422ق). الکشف البیان عن تفسیر القرآن. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
  22. جوادی آملی، عبدالله. (1386ش). تسنیم. قم: اسراء.
  23. حلی، حسن بن یوسف (علامه حلی) (1373ش). المسلک فی اصول الدین، ( تحقیق رضا استادی)، مشهد: بنیاد پژوهش‌های آستان قدس رضوی.
  24. حسینی میلانی، سیدعلی. (1386ش). خلافت ابوبکر در ترازوی نقد. قم: مرکز حقایق اسلامی.
  25. خرم‌دل، مصطفی. (1384ش). تفسیر نور. قم: نشر اسوه.
  26. خمینی، سید روح‌الله. (1394ش). ولایت فقیه. تهران: مؤسسۀ تنظیم و نشر آثار امام خمینی(ره).
  27. خوش‌منش، ابوالفضل. (1393ش). «امامت امام رضا(ع)، امتدادی بارز برای امامت حضرت ابراهیم(ع)». فرهنگ رضوی، 2(5). ص111- 139. https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.23452560.1393.2.5.5.6
  28. خویی، سید ابوالقاسم، (1422ق). مصباح الأصول. قم: موسسۀ إحیاء آثار الإمام الخویی.
  29. دره، محمد علی طه. (1430ق). تفسیر القرآن الکریم و إعرابه و بیانه. بیروت: دار ابن‌کثیر.
  30. دهقان، اکبر. (1378ش). نسیم رحمت، تفسیر قرآن کریم. قم: اسماعلیان.
  31. رسعنى، عبدالرزاق بن رزق‌الله. (1429ق). رموز الکنوز فی تفسیر الکتاب العزیز. مکة المکرمه: مکتبة الأسدی.
  32. سقاب گندم‌آبادی، محبوبه؛ سیدی، سید حسین؛ عنایتی راد، محمدجواد. (1396ش). «بررسی معناشناختی «جعل امامت» ( با تکیه بر اصل اصالت تعبیرهای قرآنی)». آموزه‌های قرآنی، 14(26)، ص205-234.
  33. سبحانی، جعفر. ( 1362ش). خدا و امامت. قم: دفتر تبلیغات اسلامی.
  34. سورآبادی، ابوبکر عتیق بن محمد. (1380ش). تفسیر سورآبادی. تهران: فرهنگ نشر نو.
  35. طباطبایی، سید محمدحسین. (1374ش). تفسیر المیزان، (ترجمۀ سید محمدباقر موسوی همدانی). قم: دفتر انتشارات اسلامی.
  36. طبرانى، سلیمان بن احمد. ( 2008م). التفسیر الکبیر. اربد: دار الکتاب الثقافی.
  37. طبرسی، فضل بن حسن. ( 1377ش). ترجمۀ تفسیر جوامع الجامع، (ترجمۀ احمد امیری شادمهری). مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی.
  38. طبری، محمد بن جریر. (1412ق). جامع البیان لعلوم القرآن. تهران: ناصرخسرو.
  39. طوسی، محمد بن حسن. (1409ق). التبیان فی تفسیر القرآن. بیروت: مکتب الإعلام الإسلامی.
  40.  طیب، سید عبدالحسین. (1386ش). اطیب البیان فی تفسیر القرآن. قم: نشر سبطین.
  41.  فخر رازی، محمد بن عمر. (1420ق). مفاتیح الغیب. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
  42.  فیض کاشانی، ملا محسن. (1415ق). تفسیر الصافی، (تحقیق حسین اعلمی). تهران: انتشارات الصدر.
  43.  قرشی بنایی، علی‌اکبر. (1375ش). تفسیر احسن الحدیث. تهران: بنیاد بعثت.
  44.  قرطبی، محمد بن احمد. ( 1417ق). الجامع الامام القرآن (تفسیر القرطبی). قاهره: دار الشعب.
  45.  قطب، سید. (1425ق). فى ظلال القرآن. بیروت: دار الشروق.
  46.  قمی، علی بن ابراهیم. (1363ش). تفسیر القمی، (تحقیق طیب موسوی جزایری). قم: دار الکتاب.
  47.  کردنژاد، نسرین؛ شریعت‌ناصری، زهره؛ مفتح، محمدهادی. (1395ش). «تفسیر تطبیقی و تحلیلی آیۀ امامت در تفاسیر فریقین». مطالعات تفسیری، 7(25). ص7-24. https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.22287256.1395.7.25.2.6
  48.  کلینی، محمد بن یعقوب. (1375ش). الکافی، (کتاب الحجة، باب نادر فضل الامام). قم: نشر اسوه.
  49.  ماتریدى، محمد بن محمد. (1426ق). تأویلات أهل السنة (تفسیر الماتریدى). بیروت: دار الکتب العلمیه.
  50.  مجلسی، محمدباقر. ( 1403ق). زادالمعاد. بیروت: مؤسسة الأعلمی.
  51.  مدنی شیرازی، سید علی‌خان بن احمد. (1409ق). ریاض السالکین فی شرح صحیفۀ سیدالساجدین، (مصحح: محسن حسینی امینی). قم: نشر اسلامی.
  52.  مکارم شیرازی، ناصر. (1371ش). تفسیر نمونه. تهران: دار الکتب الاسلامیه.
  53.  مصطفوی، حسن. (1380ش). تفسیر روشن. تهران: مرکز نشر کتاب.
  54.  مطهری، مرتضی. (1395ش). مجموعه آثار. تهران: صدرا.
  55.  معتزلی، قاضی عبدالجبار. (1382ق). المغنی. قاهره: المؤسسة المصریة العامه.
  56.  میرمصطفی، تامر. (1998م) .بشائر الاسفار بمحمدٍ و آله الاطهار. بیروت، مرکز الغدیر للدراسات الاسلامیه.
  57.  نجار، علی. (1381ش). اصول و مبانی ترجمۀ قرآن. قم: نشر کتاب مبین.
  58.  نجارزادگان، فتح‌الله. (1390ش). «بررسی معناشناسی واژۀ امام در آیۀ امامت حضرت ابراهیم». کتاب قیم، 1(2)، ص7-30.
  59.  نظام الاعرج، حسن بن محمد. (1416ق). تفسیر غرائب القرآن و رغائب الفرقان. بغداد: دار الکتب العلمیه.
  60.  نوبری، علی‌رضا. (1390ش). «تأملی بر مقالۀ تأملی در نظریۀ علامه طباطبایی در مفهوم امامت در آیۀ ابتلا». معرفت کلامی، 2(3)، ص47-66.
  61.  Culver, J. (2008). The Ishmael Promise and Contextualization among Muslims. International Journal of Frontier Missions. Unitsd States. International Journal of Frontire Missions (IJFM). Vol. 25(4). 179-186.
  62.  Jaroslov, P. (1987). Christianity in Western Europe. In: Encyclopedia of Religion, New York: Macmillan Publishing Company.
  63.  McElwain, T. (2007). Islam in the Bible. New York: Masjid Darul Quran.
  64.  McKnight, S. (2016). Jesus and the Twelve. Unitsd States: Penn State Univercity Press. Vol. 26(3). 371- 395
آمار
تعداد مشاهده مقاله: 1,053
تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 224