سامانه مدیریت نشریات علمی دانشگاه علوم اسلامی رضوی

مشایخی, حمیدرضا, محمدزاده, جواد. (1404). واکاوی گشتار جانشینی در سورۀ مبارکۀ بقره بر پایۀ نظریۀ نحو زایشی چامسکی. , 22(41), 35-66. doi: 10.30513/qd.2025.6872.2519
حمیدرضا مشایخی; جواد محمدزاده. "واکاوی گشتار جانشینی در سورۀ مبارکۀ بقره بر پایۀ نظریۀ نحو زایشی چامسکی". , 22, 41, 1404, 35-66. doi: 10.30513/qd.2025.6872.2519
مشایخی, حمیدرضا, محمدزاده, جواد. (1404). 'واکاوی گشتار جانشینی در سورۀ مبارکۀ بقره بر پایۀ نظریۀ نحو زایشی چامسکی', , 22(41), pp. 35-66. doi: 10.30513/qd.2025.6872.2519
مشایخی, حمیدرضا, محمدزاده, جواد. واکاوی گشتار جانشینی در سورۀ مبارکۀ بقره بر پایۀ نظریۀ نحو زایشی چامسکی. , 1404; 22(41): 35-66. doi: 10.30513/qd.2025.6872.2519

واکاوی گشتار جانشینی در سورۀ مبارکۀ بقره بر پایۀ نظریۀ نحو زایشی چامسکی

آموزه‌های قرآنی
مقاله 2، دوره 22، شماره 41، تیر 1404، صفحه 35-66    اصل مقاله (1.13 M)
نوع مقاله: پژوهشی
شناسه دیجیتال (DOI): 10.30513/qd.2025.6872.2519
نویسندگان
حمیدرضا مشایخی1؛ جواد محمدزاده* 2
1دانشیار، گروه زبان و ادبیات عربی، دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران
2نویسنده مسئول، استادیار، گروه زبان و ادبیات عربی، دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران
چکیده
نظریۀ گشتاری چامسکی، نظریه‌ای نحوبنیان است که در آن، فرایند گشتار به شکل‌های حذف، افزایش، جانشینی و جابه‌جایی صورت می‌پذیرد و ژرف‌ساخت جمله را به روساخت آن بدل می‌کند. این فرایند می‌کوشد از طریق توصیف دستوری، معنای دقیق اندیشه‌هایی را دریابد که در ورای کلمات و جملات قرار دارند. لذا پژوهش حاضر، با شیوۀ تحلیل محتوا، صرفاً عنصر جایگزینی، آن‌هم از نوع مصدری را در سورۀ مبارکۀ بقره، مورد بررسی قرار داده است. هدف از این پژوهش، تسهیل در فهم لغوی و معنایی آیات از طریق ژرف‌ساخت و روساخت و بیان کارکرد ادبی و هنری واژه‌های جایگزین است. پس از مقایسه ژرف‌ساخت با روساخت آیات، نتیجۀ به‌دست‌آمده نشان می‌دهد که در فرم روساختی، به دلیل استفاده از مصدر به‌جای وصف مشتق، جمله‌ها بار معنایی مبالغه‌آمیز و مؤکّد به خود گرفته و مختصرتر شده‌اند که این امر، همسو با اصل اقتصاد زبانی است. این تکنیک، از شیوه‌های گفتاری مبالغه‌آمیز پربسامد قرآن است که به دلیل خروج از عادت زبانی، باعث برجستگی مشهود در کلام می‌شود. هدف از آن، علاوه بر تأثیرگذاری در مخاطب، آفرینش جمله‌هایی با معنای احتمالی است که این امر از جنبۀ دلالی باعث توسعۀ معنایی و از جنبۀ لغوی باعث ایجاز در کلام می‌گردد. تنوع‌بخشی به ساختار سخن و جلوگیری از یک‌نواختی، از دیگر اغراض جانشینی مصدر است. گفتنی است که تحلیل آیات شریفه وکشف ژرف‌ساخت و بیان زیبایی‌شناسی‌ها و اغراض ثانویه‌ای که مقالۀ حاضر بر اساس نظریۀ گشتاری چامسکی به آن دست یافت، یک احتمال است و نمی‌توان آن را به خداوند متعال نسبت داد.
کلیدواژه‌ها
نوام چامسکی؛ سورۀ مبارکۀ بقره؛ جایگزینی مصدر؛ ژرف‌ساخت؛ ایجاز
مراجع
  1. قرآن کریم
  2. ابن‌جنی، ابوالفتح عثمان. (1990م). الخصائص، (تحقیق محمد علی النجار). بغداد: دار الشؤون الثقافیة العامه.
  3. ابن‌عاشور، محمد طاهر. (1984م). التحریر والتنویر. تونس: الدار التونسیة للنشر.
  4. ابن‌هشام (1990م). شرح قطــر النــدى وبــل الصــدى، (محقق: محیــی‌الدیــن عبــدالحمید). مدینۀ منوره: مکتبة طیّبة.
  5. ابن‌یعیش، موفق‌الدین. (2001م). شرح المفصل للزمخشری، (تحقیق امیل بدیع یعقوب). بیروت: دار الکتب العلمیه.
  6. ابوحیان، محمــد بــن یوســف. (1993م). البحر المحیط. بیروت: دار الکتب العلمیه.
  7. آلوسی، محمود. (بی‌تا). روح المعانی. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
  8. جزائری، ابوبکر. (2003م). أیسر التفاسیر لکلام العلی الکبیر. مدینۀ منوره: مکتبة العلوم والحکم.
  9. جندی، طه محمد. (1998م). التناوب الدلالی بین صیغ الوصف العامل. مصر: دار الکتب المصریه.
  10. خریشا، فوزیة عبدالله علی. (2019م). «ظاهرة الاستبدال فی الصیغ الصرفیة: دراسة دلالیة تداولیة». مجلة کلیة دار العلوم، 36(125)، ص125-158. https://doi.org/10.21608/mkda.2019.124555
  11. دحداح، انطوان. (1385ش). فرهنگ اصطلاحات صرف و نحو عربی، (ترجمۀ ابوالفضل علامی و صفر سفیدرو). قم: ظفر.
  12. درویش، محیی‌الدین. (1992م). إعراب القرآن الکریم وبیانه. بیروت: دار ابن کثیر.
  13. راغب اصفهانی، حسین بن محمد. (1404ق). المفردات فی غریب القرآن. قم: دفتر نشر الکتاب.
  14. زمخشری، محمود بن عمر. (2009م). الکشاف، (تحقیق خلیل مأمون شیحا). بیروت: دار المعرفه
  15. زمخشری، محمود بن عمر. (1417ق). شرح الفصیح، (تحقیق ابراهیم عبدالله الغامدی). مکۀ مکرمه، سلسلة الرسائل العلمیة الموصى بطبعها.
  16. سامرائی، فاضل صالح. (2007م). الجملة العربیة؛ تألیفها وأقسامها. عَمان (اردن): دار الفکر.
  17. سامرائی، فاضل صالح. (2003م). معانی النحو. قاهره: شرکة العاتک لصناعة الکتاب.
  18. الصالح، صبحی. (1989م). دراسات فی فقه اللغة. بیروت: دار العلم للملایین.
  19. طیب‌حسینی، سید محمود؛ مقیمی، سپیده. (1403ش). «تحلیل زبانی ادبی واژۀ آزر در قرآن کریم». آموزه‌های قرآنی، 21(40)، ص139-158. https://doi.org/10.30513/qd.2025.6488.2449
  20. علوی‌مقدم، سید بهنام. (1384ش)، «مکاتب زبان‌شناسی مسلط امروز». رشد آموزش زبان و ادب فارسی، 2(74)، ص80 -83.
  21. فسنقری، حجت‌الله؛ کارآمد، راضیه. (1396ش). «سبک‌شناسی دعای ابوحمزۀ ثمالی در دو لایۀ نحوی و بلاغی». زبان و ادبیات عربی، 9(17)، ص200- 173. https://doi.org/10.22067/jall.v8i17.57713
  22. فضل، صلاح. (1998م). علم الأسلوب؛ مبادئه وإجراءاته. مصر: دار الشروق.
  23. قرائتی، محسن. (1388ش). تفسیر نور. تهران: مرکز فرهنگى درسهایى از قرآن.
  24. مجدی، محمدرضا. (1400ش). آموزش جامع ترجمه بر مبنای روش تحلیل مقابله‌ای و دستور گشتاری. تهران: آوین‌مهر.
  25. مشکوة‌الدینی، مهدی. (1370ش). دستور زبان فارسی بر پایۀ دستور زبان گشتاری. مشهد: دانشگاه فردوسی.
  26. مغناجی، محمد. (2016م). التوجیه الدلالی للبنیة الترکیبیة؛ تحلیل لسانی لربع مریم على ضوء النظریة التحویلیة. جزائر: جامعة الحاج لخضر.
  27. مکارم شیرازی، ناصر، و همکاران. (1374ش). تفسیر نمونه‌. تهران: دار الکتب الاسلامیه‌.
  28.  Chomsky, Noam. (1965). Aspects of the Theory of Syntax. Cambridge, MA: MIT Press.
  29.  Chomsky, Noam. (1995). The Minimalist Program. Cambridge, MA: MIT Press.
آمار
تعداد مشاهده مقاله: 241
تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 243