سامانه مدیریت نشریات علمی دانشگاه علوم اسلامی رضوی

امیری, فاطمه‌زهرا, اکبری, صاحبعلی. (1404). دیدگاه مفسران در خصوص مفهوم «ظنّ خاشعان به لقاء رب» در بوته نقد. , 22(41), 265-287. doi: 10.30513/qd.2025.6742.2496
فاطمه‌زهرا امیری; صاحبعلی اکبری. "دیدگاه مفسران در خصوص مفهوم «ظنّ خاشعان به لقاء رب» در بوته نقد". , 22, 41, 1404, 265-287. doi: 10.30513/qd.2025.6742.2496
امیری, فاطمه‌زهرا, اکبری, صاحبعلی. (1404). 'دیدگاه مفسران در خصوص مفهوم «ظنّ خاشعان به لقاء رب» در بوته نقد', , 22(41), pp. 265-287. doi: 10.30513/qd.2025.6742.2496
امیری, فاطمه‌زهرا, اکبری, صاحبعلی. دیدگاه مفسران در خصوص مفهوم «ظنّ خاشعان به لقاء رب» در بوته نقد. , 1404; 22(41): 265-287. doi: 10.30513/qd.2025.6742.2496

دیدگاه مفسران در خصوص مفهوم «ظنّ خاشعان به لقاء رب» در بوته نقد

آموزه‌های قرآنی
مقاله 11، دوره 22، شماره 41، تیر 1404، صفحه 265-287    اصل مقاله (1022.5 K)
نوع مقاله: ترویجی
شناسه دیجیتال (DOI): 10.30513/qd.2025.6742.2496
نویسندگان
فاطمه‌زهرا امیری* 1؛ صاحبعلی اکبری2
1نویسنده مسئول، دانشجوی کارشناسی ارشد، گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران
2دانشیار، گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران
چکیده
واژه «ظن» از واژه‌های پرکاربرد در قرآن کریم است و جایگاه مؤثری در آیات اعتقادی و اخلاقی دارد. در برخی از آیات قرآن کریم، نظر مفسران در خصوص معنای واژه «ظن»، محل نزاع است. یکی از آیات مورد بحث، آیه 46 سوره بقره است که در خصوص ظن خاشعان به ملاقات رب است. در این خصوص مفسران دارای سه دیدگاه کلی هستند. اکثر مفسران ظن را به معنای یقین و برخی دیگر آن را گمانِ متمایل به یقین می‌دانند و گروه سوم، ظن در آیه مورد بحث را حمل بر ظاهر می‌کنند. هر کدام از این سه دیدگاه از سوی مفسران با استدلالاتی همراه است که بیان و نقد آن دارای اهمیت است و ثمرات اعتقادی و اخلاقی متعددی دارد. در پژوهش حاضر به روش تحلیلی ـ توصیفی و به استناد منابع کتابخانه‌ای به این پرسش اساسی پاسخ داده می‌شود که مفهوم واژه «ظن» و ظرف تحقق «لقاء رب» در آیه ۴۶ سوره بقره چیست. آنچه از ظاهر این آیه به دست می‌آید، این است که «لقاء رب» در بستر دنیا برای خاشعان محقق شده است و ازاین‌رو هیچ محذوری برای حمل واژه «ظنّ» بر معنای ظاهری‌اش یعنی «گمان» وجود ندارد. دلایل این برداشت از آیه علاوه بر ناتمامی و نقدپذیر بودن دیدگاه‌های گذشته، عبارت است از: حداقلی بودن توصیف خداوند از نمازگزاران خاشع در صورت تحقق «لقاء رب» در آخرت؛ مطابقت ظن خاشعان به لقاء رب در بستر دنیا با ویژگی خشوع ایشان و وقوع لقاء رب در نماز خاشعان.
کلیدواژه‌ها
ظن؛ لقاء رب؛ معاد؛ خاشعان؛ نماز
مراجع
  1. قرآن کریم
  2. ابن‌بابویه، محمدبن علی. (1398ق). التوحید. قم: جامعه مدرسین
  3. ابن‌فارس، احمد. (1404ق). معجم مقاییس اللغه. قم: مکتب الإعلام الإسلامی.
  4. ابن‌منظور، محمد بن مکرم. (1414ق). لسان العرب. بیروت: دار صادر.
  5.  آقایی زاده ترابی، احمد. (1400ش). «بررسی آراء مفسران در فلسفه به کارگیری «گمان به رستاخیر» به جای «یقین به آخرت» در تفسیر آیه 46 بقره». نشریه مطالعات تفسیری، ش.47، ص 99-112.
  6. تفلیسی، حبیش بن ابراهیم. (1371ش). وجوه قرآن. تهران: دانشگاه تهران.
  7. جوادی آملی، عبدالله. (1381ش). تسنیم، (تحقیق عبدالکریم عابدینی). قم: اسراء.
  8. جوهری، اسماعیل بن حماد. (1376ق). الصحاح: تاج اللغه و صحاح العربیه. بیروت: دار العلم للملایین.‏
  9. حر عاملى، محمد بن حسن. (۱۴۰۹ق). وسائل الشیعه. قم: مؤسسة آل البیت.
  10. حسکانی، عبیدالله بن عبدالله. (1411ق). شواهد التنزیل لقواعد التفضیل. تهران: انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
  11. حسن بن علی(ع). (1409ق). التفسیر المنسوب إلی الإمام الحسن بن علی العسکری. قم: مدرسة الإمام المهدی(ع).
  12. خامنه‌ای، سید علی. (۱۴۰۳ش). روش، گرایش و قواعد تفسیری حضرت آیت‌الله‌العظمی خامنه‌ای. تهران: انتشارات انقلاب اسلامی.
  13. دامغانی، حسین بن محمد. (1416ق). الوجوه و النظائر لألفاظ کتاب الله العزیز. قاهره: إحیاء التراث الإسلامی.‏
  14. رازی، ابوالفتوح حسین بن علی. (1408ق). روض الجنان و روح الجنان فی تفسیر القرآن. مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی.
  15. راغب اصفهانی، حسین بن محمد. (1412ق). مفردات ألفاظ القرآن. بیروت: دار القلم.
  16. رضایی اصفهانی، محمدعلی. (1387ش). منطق تفسیر قرآن(1). قم: جامعة المصطفی العالمیه.
  17. زمخشری، محمود بن عمر. (1407ق). الکشاف. بیروت: دار الکتاب العربی.
  18.  ساجدی، مریم. (۱۳۹۸ش). «کاربرد ظنّ در قرآن کریم؛ تأملی پیرامون اقوال مفسران در تفسیر «ظنّ» به یقین». دین و دنیای معاصر، ش ۱۰، ص۱۰۱-۱۲۶.
  19. شاکر، محمد کاظم. (1386). «پژوهشی در معنای ظن و جایگاه معرفتی و اخلاقی آن در قران». نشریه  مقالات و بررسی ها، ش3 ، ص107-125
  20. شریف رضی، محمد بن حسین. (1414ق). نهج البلاغه. قم: هجرت.
  21. صادقی تهرانی، محمد. (1406ق). الفرقان فى تفسیر القرآن بالقرآن و السنة. قم: فرهنگ اسلامی.
  22. صدر، سید محمدباقر. (۱۴۱۸ق). دروس فی علم الأصول. قم: مؤسسة النشر الإسلامی.
  23. طالقانی، سید محمود. (1362ش). پرتوی از قرآن. تهران: شرکت سهامی انتشار.
  24. طباطبایی، سید محمدحسین. (1390ق). المیزان فی تفسیر القرآن. بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات‏.
  25. طبرسی، فضل بن حسن. (1372ش). مجمع البیان فی تفسیر القرآن. تهران: ناصرخسرو.
  26. طبری، محمد بن جریر. (1412ق). جامع البیان فی تفسیر القرآن. بیروت: دار المعرفه.
  27. طریحی، فخرالدین بن محمد. (1375ش). مجمع البحرین. تهران: المکتبة المرتضویه.
  28. عسکری، حسن بن عبدالله. (1400ق). الفروق فی اللغه. بیروت: دار الآفاق الجدیده.
  29. عیاشی، محمد بن مسعود. (1380ق)، تفسیر العیاشی. تهران: مکتبة العلمیة الإسلامیه.
  30. فخر رازی، محمد بن عمر. (1420ق). التفسیر الکبیر (مفاتیح الغیب). بیروت: دار إحیاء التراث العربی‏.
  31. فراهیدی، خلیل بن احمد. (1409ق). کتاب العین. قم: هجرت.
  32. فیروزآبادی، محمد بن یعقوب. (1415ق). القاموس المحیط. بیروت: منشورات محمد علی بیضون.
  33. فیومی، احمد بن محمد. (1414ق). المصباح المنیر. قم: دار الهجره.
  34. قائمی‌نیا، علیرضا. (1401ق). معناشناسی شناختی قرآن. تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشۀ اسلامی.
  35. قمی، علی بن ابراهیم. (1363ش). تفسیر القمی. قم: دار الکتاب.
  36. ماوردی، علی بن محمد. (بی‌تا). النکت و العیون. بیروت: دار الکتب العلمیه.
  37. مراغی، احمد مصطفی. (بی‌تا). تفسیر المراغی. بیروت: دار الفکر.
  38. مسعودی، عبدالهادی. (۱۳۹۵ش). تفسیر روایی جامع (2). قم: دار الحدیث.
  39. مصطفوی، سید حسن. (1430ق). التحقیق فی کلمات القرآن الکریم. بیروت: دار الکتب العلمیه.
  40. مطرزی، ناصر بن عبدالسید. (1979م). المغرب فی ترتیب المعرب. حلب: مکتبة اسامة بن زید.
  41. مکارم شیرازى، ناصر، و همکاران. (۱۳۷۱ش). تفسیر نمونه. تهران: دار الکتب الإسلامیه.
آمار
تعداد مشاهده مقاله: 335
تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 124