سامانه مدیریت نشریات علمی دانشگاه علوم اسلامی رضوی

امام‌وردی, محمدحسن. (1404). بررسی مستثنیات اصلی و تبعی از حکم ملی شدن اراضی منابع طبیعی. , 17(32), 43-75. doi: 10.30513/cjd.2025.6799.2043
محمدحسن امام‌وردی. "بررسی مستثنیات اصلی و تبعی از حکم ملی شدن اراضی منابع طبیعی". , 17, 32, 1404, 43-75. doi: 10.30513/cjd.2025.6799.2043
امام‌وردی, محمدحسن. (1404). 'بررسی مستثنیات اصلی و تبعی از حکم ملی شدن اراضی منابع طبیعی', , 17(32), pp. 43-75. doi: 10.30513/cjd.2025.6799.2043
امام‌وردی, محمدحسن. بررسی مستثنیات اصلی و تبعی از حکم ملی شدن اراضی منابع طبیعی. , 1404; 17(32): 43-75. doi: 10.30513/cjd.2025.6799.2043

بررسی مستثنیات اصلی و تبعی از حکم ملی شدن اراضی منابع طبیعی

آموزه‌های فقه مدنی
مقاله 2، دوره 17، شماره 32، دی 1404، صفحه 43-75    اصل مقاله (786.43 K)
نوع مقاله: پژوهشی
شناسه دیجیتال (DOI): 10.30513/cjd.2025.6799.2043
نویسنده
محمدحسن امام‌وردی*
استادیار، گروه حقوق، دانشگاه بین‌المللی امام رضا علیه‌السلام، مشهد، ایران.
چکیده
اراضی منابع طبیعی به مفهوم اراضی دارای گیاهان خودرو که به حال طبیعی خود باقی‌مانده، با قانون ملی شدن جنگل‌های کشور در تاریخ 17/10/1341 ملی و در زمرۀ اموال عمومی قرار گرفتند. از حکم یادشده، اراضی‌ای که تا تصویب قانون یادشده احیا شده بودند، خارج شده و مستثنیات نام گرفتند. با وجود این، در تاریخ احیای مورد قبول اراضی منابع طبیعی، همچنان اختلاف وجود دارد و برخی به پشتوانۀ نظریۀ شورای نگهبان و نظریات مشورتی، تاریخ اعلامی دولت در 16/12/1365 را ملاک قرار می‌دهند. وانگهی، مستثنیاتی که بدون احیا و به تبع مستثنیات دارای احیا، از حکم ملی شدن اراضی منابع طبیعی، استثنا شده، در رویۀ قضایی و نظریات کارشناسان رسمی، مورد غفلت واقع می‌شوند. در هر حال، مطالعات فقهی و حقوقی در دو موضوع یادشده به این یافته‌ها رهنمون شد که تاریخ احیای مورد قبول در مستثنیات اصلی شامل خانه‌ها و تأسیسات روستایی و اراضی زراعی و باغی، 16/12/1365 بوده و مستثنیات تبعی نیز دارای پشتوانۀ فقهی و قانونی بوده و باید همراه مستثنیات اصلی مورد توجه قرار گیرند. مستثنیات تبعی در دو گروه اراضی میانی و اراضی پیرامونی (حریم) قرار می‌گیرند، بدین معنا که احیای بخشی از یک قطعه‌زمین مستلزم احیای بخشی دیگر آن نیز می‌باشد. همچنین، اراضی پیرامونی و حریم مورد نیاز زمین احیاشده، مانند محوطه‌ها در نمونۀ مالکیت فردی و مراتع روستاها در نمونۀ مالکیت جمعی، به تبع زمین مورد احیا، در اختیار مالک یا مالکین قرار می‌گیرد. در نهایت، حقوق ارتفاقی احیاکنندگان در اراضی منابع طبیعی ملی، به قوت خود باقی هستند.
کلیدواژه‌ها
اراضی ملی؛ منابع طبیعی؛ مستثنیات؛ حریم ملکی؛ حریم ارتفاقی
مراجع
  1. آملی، محمدتقی. (1384). مصباح الهدی فی شرح العروه الوثقی. تهران: مؤلف.
  2. اصغری، عبدالرضا. (1391). بررسی فقهی حقوقی مراتع و جنگل‌های واقع در موقوفات. آموزه‌های فقه مدنی، 4 (5)، ص 55-75.
  3. اصفهانى، ابوالحسن. (1422). وسیله النجاه. قم: مؤسسۀ تنظیم و نشر آثار امام خمینى(ره).
  4. امام‌وردی، محمدحسن. (1396). ماهیت‌شناسی حق بر حریم در نظام حقوقی ایران. مجلۀ حقوق خصوصی، 14 (2)، 347-366. https://doi.org/10.22059/jolt.2018.242782.1006428
  5. انصاری، مرتضی. (1415). کتاب الخمس. قم: مجمع الفکر الاسلامی.
  6. انگورج، بهزاد. (1394). سیاست و نظارت در منابع طبیعی. تهران: آرون.
  7. بصرى بحرانى، زین‌الدین. (1413). کلمه التقوى. قم: اسماعیلیان.
  8. بهجت، محمدتقی. (1423). وسیله النجاه. قم: شفق.
  9. تبریزى، جواد. (1426). منهاج الصالحین. قم: مجمع الإمام المهدی(عج).
  10. خامنه‌ای، سیدعلی. (1394). استفتائات وقف. قم: سازمان چاپ و انتشارات اوقاف.
  11. خلیل‌مقدم، کمال‌الدین. (1401). تشخیص اراضی ملی از مستثنیات و نحوۀ اعتراض اشخاص. مطالعات حقوق، ش 29، 165 تا 198.
  12. خمینى، روح‌الله. (1379). تحریر الوسیله. قم: مؤسسه مطبوعات دارالعلم.
  13. خویی، ابوالقاسم. (1410). منهاج الصالحین. قم: مدینه‌العلم.
  14. رحیمی، عباس، علوی قزوینی، سید علی. (1402). شناسایی مدعی و موضوع دلیل در دعوی اعتراض به تشخیص ملی بودن زمین. تحقیقات حقوقی، 26 (101)، ص213 تا 236. https://doi.org/10.48308/jlr.2021.224265.2025
  15. شهید ثانى (1413). مسالک‌الأفهام إلى تنقیح شرائع‌الإسلام. قم: مؤسسه المعارف الإسلامیه.
  16. شهید ثانى. (1410). الروضه البهیه فی شرح اللمعه الدمشقیه. قم: مکتبة الاعلام الاسلامی.
  17. شیخ طوسی. (1387). المبسوط فی فقه الإمامیه. تهران: المکتبه المرتضویه لإحیاء الآثار الجعفریه.
  18. صافى گلپایگانى، لطف‌الله. (1416). هدایه العباد. قم: دارالقرآن الکریم.
  19. طباطبایى حائرى، على. (1418). ریاض المسائل. قم: مؤسسۀ آل‌البیت(ع).
  20. طباطبایى یزدی، محمدکاظم. (1415). سؤال و جواب. تهران: مرکز نشر العلوم الإسلامی.
  21. فاضل لنکرانی، محمد. (1423). تفصیل الشریعه- الخمس و الانفال. قم: مرکز فقهی ائمه اطهار علیهم‌السلام.
  22. فدایی مقدم، عباس؛ نیک‌نژاد، جواد؛ عالم‌زاده، محمد. (1400). بررسی فقهی و حقوقی اثر احیا در اراضی ملی. مطالعات فقهی و فلسفی، 12 (48)، ص1-17.
  23. فراهانی فرد، سعید. (1395). فقه منابع طبیعی. قم: مرکز بین‌المللی ترجمه و نشر المصطفی.
  24. فیاض کابلى، محمد اسحاق. (1401). الأراضی. قم: دار‌الکتاب.
  25. فیاضی، سید محمدرضا. (1393). بررسی فقهی مالکیت مردم بر ثروت‌های عمومی. تهران: سمت.
  26. قاضى ابن‌براج، عبدالعزیز. (1406). المهذب. قم: دفتر انتشارات اسلامى.
  27. کاشف‌الغطاء، هادی. (1423). هدى المتقین إلى شریعه سید المرسلین. نجف اشرف: مؤسسه کاشف الغطاء.
  28. لطفی، حسن؛ غلامی، یاسر. (1397). تحلیل حقوقی ارکان دعوای اعتراض به تشخیص اراضی ملی. مجلۀ حقوقی دادگستری، 82 (101)، ص141 تا 165. https://doi.org/10.22106/jlj.2018.31412
  29. محقق سبزوارى. (1423). کفایة الأحکام. قم: دفتر انتشارات اسلامى.
  30. محقق کرکى. (1414). جامع المقاصد فی شرح القواعد. قم: مؤسسه آل‌البیت(ع).
  31. مظفر، محمود. (1392). إحیاء الأراضی الموات. قاهره: المطبعة العالمیة.
  32. مقدس اردبیلی، احمد. (بی‌تا). مجمع الفائده و البرهان فی شرح إرشاد الأذهان. قم: مؤسسه النشر الإسلامی.
  33. مکارم شیرازى، ناصر. (1416). أنوار‌الفقاهه، کتاب الخمس و الأنفال. قم: مدرسۀ امام علی بن ابیطالب(ع).
  34. موسوى گلپایگانى، محمد‌رضا. (1413). هدایه العباد. قم: دارالقرآن‌الکریم.
  35. نجفی، محمدحسن. (بی‌تا). نجاه العباد. تهران: دارالطباعه.
  36. نجفی، محمدحسن. (1404). جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
آمار
تعداد مشاهده مقاله: 575
تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 251