سامانه مدیریت نشریات علمی دانشگاه علوم اسلامی رضوی

معالی, مهدیه, علیشاهی قلعه جوقی, ابوالفضل. (1403). مطالعۀ تطبیقی چگونگی توزیع مسئولیت در «اشتراک در جنایت» با «نظریۀ تعامل متقارن». , 21(28), 241-266. doi: 10.30513/cld.2025.6109.2001
مهدیه معالی; ابوالفضل علیشاهی قلعه جوقی. "مطالعۀ تطبیقی چگونگی توزیع مسئولیت در «اشتراک در جنایت» با «نظریۀ تعامل متقارن»". , 21, 28, 1403, 241-266. doi: 10.30513/cld.2025.6109.2001
معالی, مهدیه, علیشاهی قلعه جوقی, ابوالفضل. (1403). 'مطالعۀ تطبیقی چگونگی توزیع مسئولیت در «اشتراک در جنایت» با «نظریۀ تعامل متقارن»', , 21(28), pp. 241-266. doi: 10.30513/cld.2025.6109.2001
معالی, مهدیه, علیشاهی قلعه جوقی, ابوالفضل. مطالعۀ تطبیقی چگونگی توزیع مسئولیت در «اشتراک در جنایت» با «نظریۀ تعامل متقارن». , 1403; 21(28): 241-266. doi: 10.30513/cld.2025.6109.2001

مطالعۀ تطبیقی چگونگی توزیع مسئولیت در «اشتراک در جنایت» با «نظریۀ تعامل متقارن»

آموزه‌های حقوق کیفری
دوره 21، شماره 28، دی 1403، صفحه 241-266    اصل مقاله (1007.29 K)
نوع مقاله: پژوهشی
شناسه دیجیتال (DOI): 10.30513/cld.2025.6109.2001
نویسندگان
مهدیه معالی1؛ ابوالفضل علیشاهی قلعه جوقی* 2
1دانشجوی دکتری فقه و حقوق جزا، دانشگاه شهید مطهری. تهران، ایران.
2دانشیار، گروه آموزش الهیات، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران.
چکیده
در برخی از صور مداخله در جنایت، مجنی‌علیه خود نیز در وقوع جنایت نقش دارد، به‌گونه‌ای که هم جانی است و هم زیان‌دیده. به این وضعیت که «اشتراک در جنایت» نام دارد، در مواد ۵۲۶ و ۵۲۷ قانون مجازات ۱۳۹۲ اشاره گردیده و قانون‌گذار به‌نوعی پذیرای تقصیر سهمی شده و بعد در پیش‌نویس لایحۀ ۱۳۹۹، نظریۀ ضمان سهمی به‌صورت عام‌تری پذیرفته شده است. با این حال، به نظر می‌رسد حتی در صورت مشابهت کامل فعل و میزان تقصیر ایشان، همچنان میان جانی و مجنی‌علیه (که جنایتی بر خود وارد کرده است) تفاوت‌هایی هست. لذا مسئلۀ پژوهش این است که آیا «ایراد جنایت بر خود» توسط مجنی‌علیه در کنار جانی/جانیان دیگر، می‌تواند بر چگونگی توزیع مسئولیت اثرگذار باشد؟ به دیگر سخن، در فرض اشتراک در جنایت، اگر میزان تقصیر طرفین مساوی باشد، ضمان باید بالسویه تقسیم گردد یا به لحاظ این‌که یکی از آن‌ها بر خود جنایت وارد کرده و یکی بر دیگری، میزان متفاوتی از مسئولیت متوجه آن‌هاست؟ قرارگیری این مواد در قانون مجازات تحت عنوان موجبات ضمان، آن را با مسئولیت مدنی پیوند داده است و در فرض اشتراک در جنایت به‌طور مشخص با «نظریۀ تعامل متقارن» که در آن به نقش زیان‌دیده توجه می‌شود مرتبط می‌گردد. بنابر نتایج این پژوهش، خودِ ارتکاب جنایت توسط مجنی‌علیه خصوصیاتی دارد که به لحاظ نگرش‌های اقتصادی به جرم از جمله منطق هزینه-فایده، سطح سرزنش‌پذیری از منظر نظریات اخلاقی، انگیزه‌های مرتکب، میزان تقصیر بر اساس به خطر انداختن خود یا دیگران و مواردی از این دست، بر تعیین میزان تقصیر اثرگذار است.
کلیدواژه‌ها
اشتراک در جنایت؛ نظریۀ تعامل متقارن؛ ضمان سهمی؛ میزان تقصیر؛ میزان تأثیر
مراجع
  1. ابن‌ادریس، محمد بن احمد. (1410ق). السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی. قم: دفتر نشر اسلامی.
  2. ابن‌جنید، محمد بن احمد. (1416ق). مجموعه فتاوی ابن جنید. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
  3. اردبیلی، محمدعلی. (1403ش). حقوق جزای عمومی. تهران: میزان.
  4. آقایی‌نیا، حسین. (1402ش). جرایم علیه تمامیت جسمانی اشخاص. تهران: میزان.
  5. باریکلو، علیرضا. (1402ش). مسئولیت مدنی. تهران: میزان.
  6. بجنوردی، سید حسن. (1419ق). القواعد الفقهیة. قم: نشر الهادی.
  7. بختیاری، علیرضا. (1399ش). تحولات رابطۀ استنادی در حقوق کیفری ایران با تأکید بر پیش‌نویس لایحۀ قانون مجازات اسلامی. پایان‌نامه کارشناسی ارشد. دانشگاه علامه طباطبائی(ره). تهران.
  8. بهجت فومنی، محمدتقی. (1385ش). جامع المسائل. قم: دفتر آیت‌الله‌العظمی بهجت(ره).
  9. تبریزی، جواد. (1428ق). تنقیح مبانی الأحکام، کتاب الدیات. قم: دار الصدیقة الشهیدة.
  10. حسینی عاملی، جواد بن محمد. (بی‌تا). مفتاح الکرامة فی شرح قواعد العلامة. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
  11. حسینی، رحیم. (1399ش). بررسی میزان ضمان راننده در رابطه با آسیب‌های بدنی ناشی از تصادفات. پایان‌نامه کارشناسی ارشد. دانشگاه آزاد اسلامی. رشت.
  12. حلی، حسن بن یوسف. (1427ق). نهایة الوصول إلی علم الأصول. قم: مؤسسۀ امام صادق(ع).
  13. خمینی، سید روح‌الله. (1392ش). تحریر الوسیلة. تهران: مؤسسۀ تنظیم و نشر آثار امام خمینی(ره).
  14. خوانساری، احمد. (1405ق). جامع المدارک فی شرح المختصر النافع. قم: اسماعیلیان.
  15. خوئی، سید ابوالقاسم. (1416ق). صراط النجاة. قم: نشر المنتخب.
  16. خوئی، سید ابوالقاسم. (الف). (1422ق). مبانی تکملة المنهاج. قم: مؤسسة إحیاء آثار الإمام الخوئی.
  17. خوئی، سید ابوالقاسم. (ب). (1422ق). مصباح الاصول، (تقریر محمد سرور واعظ حسینی بهسودی). قم: داوری.
  18. خوئی، سید ابوالقاسم. (بی‌تا). مصباح الفقاهة، (تقریر محمدعلی توحیدی). قم: داوری.
  19. روحانی، محمدصادق. (1382ش). زبدة الأصول. تهران: حدیث دل.
  20. سبزواری، سید عبدالاعلی. (1413ق). مهذب الأحکام. قم: مؤسسة المنار.
  21. شهباز قهفرخی، سجاد. (1399ش). تبیین و نقد نظریۀ «تعامل متقارن» در تعیین میزان تقصیر زیان‌دیده و خواندۀ دعوی در مسئولیت مدنی مبتنی بر تقصیر. مجلۀ حقوقی دادگستری، 84(11)، 131-148. https://doi.org/10.22106/jlj.2020.119696.3137
  22. شهید ثانی، زین‌الدین بن علی. (1413ق). مسالک الأفهام. قم: مؤسسة المعارف الإسلامیة.
  23. شیخ صدوق، محمد بن علی. (1413ق). من لا یحضره الفقیه. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
  24. شیخ طوسی، محمد بن حسن. (1407ق). تهذیب الأحکام. تهران: دار الکتب الإسلامیة.
  25. صادقی، محمدهادی. (1401ش). حقوق جزای اختصاصی (1)؛ جرایم علیه اشخاص. تهران: میزان.
  26. صانعی، یوسف. (1384ش). استفتائات قضایی (کلیات قضا- جزائیات). تهران: میزان.
  27. صدر، سید محمدباقر. (الف). (1408ق). بحوث فی علم الأصول، (تقریر سید محمود هاشمی شاهرودی). قم: مجمع الشهید آیت‌الله الصدر العلمی.
  28. صدر، سید محمدباقر. (ب). (1408ق). مباحث الأصول، (تقریر سید کاظم حسینی حائری). قم: نشر اسلامی.
  29. صفایی، سید حسین. (1402ق). دورۀ مقدماتی حقوق مدنی؛ قواعد عمومی قراردادها. تهران: میزان.
  30. طباطبائی، سید علی. (1412ق). ریاض المسائل. قم: مؤسسۀ نشر اسلامی.
  31. علامه حلی، حسن بن یوسف. (1413ق). قواعد الأحکام فی معرفة الحلال و الحرام. قم: دفتر نشر اسلامی.
  32. فاضل آبی، حسن بن ابی‌طالب. (1417ق). کشف الرموز فی شرح المختصر النافع. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
  33. فاضل لنکرانی، محمد. (1416ق). القواعد الفقهیة. قم: مرکز فقهی ائمۀ اطهار(ع).
  34. فاضل مقداد، جمال‌الدین. (1404ق). التنفیح الرائع لمختصر الشرایع. قم: کتابخانۀ آیت‌الله مرعشی.
  35. فاضل هندی، محمد بن حسن. (1416ق). کشف اللثام و الإبهام عن قواعد الأحکام. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
  36. فخرالمحققین، محمد بن حسن. (1387ش). إیضاح الفوائد فی شرح مشکلات القواعد. قم: اسماعیلیان.
  37. فلاح مظلومی، حسین. (1396ش). بررسی نحوۀ تسهیم خسارت در عاملین متعدد در قانون مجازات اسلامی. در: همایش ملی تحولات مسئولیت کیفری در نظام حقوقی ایران؛ چالش‌ها و راهکارها (چکیدۀ تفضیلی)، (به کوشش محسن شریفی). تهران: میزان.
  38. قاسم‌زاده، مرتضی. (1387ش). مبانی مسئولیت مدنی. تهران: میزان.
  39. قدسی، سید ابراهیم؛ نوروزی، شهروز. (1396ش). نسبت‌سنجی مسئولیت رانندگان بر پایۀ درجۀ تقصیر آنان. آموزه‌های حقوق کیفری، 14(13)، 33-56.
  40. کاشف‌الغطاء، محمدحسین. (1359ق). تحریر المجلة. نجف: المکتبة المرتضویة.
  41. کلینی، محمد بن یعقوب. (1407ق). الکافی. تهران: دار الکتب الإسلامیة.
  42. کمپانی اصفهانی، محمدحسین. (1409ق). الإجارة. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
  43. محسنی، فرید؛ ملکوتی، نصیر. (1394ش). رابطۀ سببیت در قانون مجازات اسلامی 1392. مجلۀ حقوقی دادگستری، 79(91)، 135-160. https://doi.org/10.22106/jlj.2015.15719
  44. محقق حلی، جعفر بن حسن. (1408ق). شرایع الإسلام فی مسائل الحلال و الحرام. قم: اسماعیلیان.
  45. محمدی کمسرخ، اکرم. (1394ش). تحولات تقسیم مسئولیت مدنی در تصادفات رانندگی. پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد. دانشگاه آزاد اسلامی واحد مرکز. تهران.
  46. محمدی، سید باقر. (1397ش). میزان مسئولیت‌های حقوقی در تعدد اسباب از نگاه فقه اهل‌بیت(ع) و حنفیه و حقوق ایران و افغانستان. رسالۀ دکتری، (استاد راهنما: سید حسن وحدتی شبیری). جامعة المصطفی العالمیة، مدرسه عالی فقه تخصصی.
  47. مدنی کاشانی، آقا رضا. (1408ق). کتاب الدیات. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
  48. مرادی، حسن. (1396ش). جرایم علیه اشخاص (جنایات). تهران: میزان.
  49. مصطفوی، سید حسن. (1426ق). التحقیق فی کلمات القرآن الکریم. بیروت: دار الکتب العلمیة.
  50. مصطفوی، سید محمدکاظم. (1421ق). مائة القاعدة الفقهیة. قم: انتشارات اسلامی.
  51. مقدس اردبیلی، احمد بن محمد. (بی‌تا). مجمع الفائدة و البرهان فی شرح إرشاد الأذهان. قم: نشر اسلامی.
  52. مکارم شیرازی، ناصر. (1411ق). القواعد الفقهیة. قم: مدرسۀ امیرالمؤمنین.
  53. منصورآبادی، عباس. (1402ش). حقوق جزای عمومی (1). تهران: میزان.
  54. موی کشکی، فریبا. (1397ش). مسئولیت کیفری نسبی در صورت اجتماع اسباب از دیدگاه فقه امامیه و حقوق موضوعۀ ایران. پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد. دانشکدۀ الهیات و علوم انسانی. تبریز.
  55. میرسعیدی، منصور. (1390ش). مسئولیت کیفری؛ قلمرو و ارکان، (جلد اول). تهران: میزان.
  56. میرمحمدصادقی، حسین. (1403ش). حقوق جزای اختصاصی (3)؛ جرایم علیه تمامیت جسمانی اشخاص. تهران: میزان.
  57. نائینی، محمدحسین. (1378ش). فوائد الأصول. قم: جامعۀ مدرسین حوزۀ علمیۀ قم.
  58. نجفی، محمدحسن. (1412ق). جواهرالکلام. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
  59. Condon v Condon (1978). RTR 483. Available at: https://www.guildhallchambers.co.uk/files/Contributory_Negligence_Workshop2_Julian_Benson_Scenarios_PI_Def_Seminar_June_2013.pdf
  60. Deakin, Simon& Johnston, Angus & Markesinis, Basil (2001). Tort Law. Oxford University Press.
  61. Dobbs, Dan B (2001). the Tort of Law. West Group Publishing: New York.
  62. Simons, Kenneth W (2015). Victim Fault and Victim Strict Responsibility in Anglo-American Tort Law. Journal Tort Law; 8(1-2), 29–66. https://dx.doi.org/10.2139/ssrn.2199069
  63. The Group of Authors. (1993). Contributory Negligence as a Defense in Contract. the Law Commission, No. 219.
  64. The Group of Authors. (2001). The Illegality Defense in Tort. the Law Commission Consultation Paper, No. 160.
  65. The Group of Authors. (2009). Restatement (Third) of Torts: Liability for Physical and Emotional Harm. American Law Institute
آمار
تعداد مشاهده مقاله: 399
تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 280