سامانه مدیریت نشریات علمی دانشگاه علوم اسلامی رضوی

جهانگیری, محسن, رجایی پور, محمدصادق, حسینی زیدی, سید ابوالقاسم. (1403). ماهیت‌شناسی احکام جزایی مبتنی بر گونه‌شناسی احکام شرعی. , 21(28), 35-62. doi: 10.30513/cld.2025.7041.2118
محسن جهانگیری; محمدصادق رجایی پور; سید ابوالقاسم حسینی زیدی. "ماهیت‌شناسی احکام جزایی مبتنی بر گونه‌شناسی احکام شرعی". , 21, 28, 1403, 35-62. doi: 10.30513/cld.2025.7041.2118
جهانگیری, محسن, رجایی پور, محمدصادق, حسینی زیدی, سید ابوالقاسم. (1403). 'ماهیت‌شناسی احکام جزایی مبتنی بر گونه‌شناسی احکام شرعی', , 21(28), pp. 35-62. doi: 10.30513/cld.2025.7041.2118
جهانگیری, محسن, رجایی پور, محمدصادق, حسینی زیدی, سید ابوالقاسم. ماهیت‌شناسی احکام جزایی مبتنی بر گونه‌شناسی احکام شرعی. , 1403; 21(28): 35-62. doi: 10.30513/cld.2025.7041.2118

ماهیت‌شناسی احکام جزایی مبتنی بر گونه‌شناسی احکام شرعی

آموزه‌های حقوق کیفری
دوره 21، شماره 28، دی 1403، صفحه 35-62    اصل مقاله (1022.44 K)
نوع مقاله: پژوهشی
شناسه دیجیتال (DOI): 10.30513/cld.2025.7041.2118
نویسندگان
محسن جهانگیری* 1؛ محمدصادق رجایی پور2؛ سید ابوالقاسم حسینی زیدی3
1دانشیار، گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی، دانشگاه علوم اسلامی رضوی، مشهد، ایران.
2دانشجوی دکتری فقه و مبانی حقوق گرایش فقه جزایی، دانشگاه علوم اسلامی رضوی، مشهد، ایران.
3دانشیار، گروه فقه و اصول، دانشگاه علوم اسلامی رضوی، مشهد، ایران.
چکیده
پژوهش حاضر با رویکردی آنتولوژیک، به کشف و تبیین چیستی و چرایی ماهیت فقهی گونه‌های مختلف احکام جزایی در پرتو گونه‌های اصلی احکام شرعی می‌پردازد و نتایج فقهی برخاسته از این شناخت ماهوی را ارائه می‌دهد. روش پژوهش، بنیادی نظری و مبتنی بر بررسی و تحلیل متون فقهی است. یافته‌ها نشان می‌دهد که احکام جزایی دارای ماهیتی چندوجهی مشتمل بر ابعاد مولوی، معامله‌ای، واقعی و اولی هستند، اما ترکیبی از تأسیس و امضای شارع را در خود جای داده و با توجه به مقاصد تشریع احکام جزایی، مشتمل بر عناصر ثابت و با عنایت به مصالح لازم‌التحصیل، به‌ویژه در اجرا و رویه، متغیرند. این تحلیل، با نوآوری در روش تحلیل و پژوهش، تصویری لایه‌مند و پویا از ماهیت احکام جزایی ارائه داده و پیامدهای فقهی مهمی از جمله غیر قابل پذیرش بودن پنداشت‌های فقهی موجود در خصوص ماهیت احکام جزایی، تسهیل نظریه‌پردازی جزایی مبتنی بر احکام شرعی، پذیرش تأثیرپذیری از مصالح و تحولات عقلایی در فرایند استنباط احکام جزایی و نیز وضع قوانین کیفری، تقویت تلقی ابزاری در برخی عناصر آن مانند طریقیت شیوه و ابزار مجازات را در پی دارد.
کلیدواژه‌ها
احکام جزایی؛ آنتولوژی؛ گونه‌شناسی احکام جزایی؛ ماهیت احکام جزایی؛ گزاره‌های فقهی
مراجع
قرآن کریم

تورات

  1. ابن‌اشعث، محمد بن محمد. (بی‌تا). الجعفریات (الأشعثیات). تهران: مکتبة النینوى الحدیثة.
  2. ابن‌بابویه (صدوق)، محمد بن علی. (1413ق). کتاب من لا یحضره الفقیه، (تحقیق علی‌اکبر غفاری). قم: دفتر انتشارات اسلامی.
  3. ابن‌جوزی، عبدالرحمن بن علی. (1997م). تلقیح فهوم أهل الأثر فی عیون التاریخ والسیر. بیروت: شرکة دار الأرقم بن أبی ‌الأرقم.
  4. ابن‌حبیب، محمد بن حبیب الهاشمی. (1942م). المحبر، (تحقیق ایلزة لیختن شتیتر). بیروت: دار الآفاق الجدیدة.
  5. ابن‌سعید مغربی، علی بن موسی. (1982م). نشوة الطرب فی تاریخ جاهلیة العرب. عمان-اردن: مکتبة الاقصی.
  6. انصاری، مرتضی. (1425ق). فرائد الأصول. قم: مجمع الفکر الإسلامی.
  7. بغدادی، محمد بن حبیب. (1421ق). المحبر. قاهره: دار الغد العربی.
  8. جعفری لنگرودی، محمدجعفر. (1401ش). دایرة‌‌المعارف علوم اسلامی (قضایی). تهران: گنج دانش.
  9. جمعی از پژوهشگران. (۱۴۲۳ق). موسوعة الفقه الإسلامی طبقاً لمذهب أهل البیت(ع). قم: مؤسسۀ دائرة المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل‌بیت(ع).
  10. جهانگیری، محسن؛ رجایی‌پور، محمدصادق. (1404ش). واکاوی ابزارها و شیوه‌های اجرای حدود، قصاص و تعزیرات، با تأکید بر موضوعیت یا طریقیت داشتن آن‌ها در مذاهب اسلامی و حقوق موضوعه. رسالۀ دکتری، (استاد راهنما: محسن جهانگیری). گروه فقه و مبانی حقوق. دانشگاه علوم اسلامی رضوی. مشهد.
  11. حر عاملی، محمد بن حسن. (1409ق). تفصیل وسائل الشیعة إلی تحصیل مسائل الشّریعة (وسائل الشیعه). قم: موسسۀ آل‌ البیت(ع).
  12. حلی (محقق حلی)، جعفر بن حسن. (1408ق). شرائع الإسلام فی مسائل الحلال و الحرام. قم: اسماعیلیان.
  13. دایرة‌المعارف دنیای جدید. (2025م). ذیل مدخلِ «lex talionis»، بازیابی‌شده در 18 فروردین 1404 از https://www.newworldencyclopedia.org/entry/Lex_talionis
  14. رئیسی، کریم. (1400ش). طریقیت یا موضوعیت روش اجرای مجازات‌های سالب حیات، مجله فقهی - حقوقی رسائل، (10)5، 111-145.
  15. سبحانی، جعفر. (1414ق). المحصول فی علم الأصول. قم: مؤسسۀ امام صادق(ع).
  16. سلیمانی، حسین. (1380ش). مجازات‌ها در حقوق کیفری یهود. هفت آسمان، 3، (9-10)، 203-242.
  17. صافی گلپایگانی، لطف‌الله. (1412ق). الأحکام الشرعیة ثابتة لا یتغیر. قم: دار القرآن الکریم.
  18. طوسی، محمد بن حسن. (1365ش). تهذیب الأحکام. تهران: دار الکتب الإسلامیة.
  19. عاملی، محمد بن مکی. (1411ق). اللمعة الدمشقیة. قم: دارالفکر.
  20. عراقی، ضیاءالدین. (1421ق). کتاب القضاء، (تقریر ابوالفضل نجم‌آبادی). قم: مؤسسـۀ معـارف اسـلامی امـام رضـا(ع).
  21. عرب‌صالحی، محمد. (1398ش). ماهیت احکام امضایی با تأکید بر نقد نظر برخی از معاصران. جستارهای فقهی ‌اصولی، (15)5، 7-25. https://doi.org/10.22034/JRJ.2019.48360.1207
  22. عسکری، حسن بن عبدالله. (1408ق). الاوائل، (تحقیق محمد السید وکیل). طنطا: دار البشیر.
  23. علی، جواد. (1391ق). المفصل فی تاریخ العرب قبل الإسلام. بیروت: دار العلم للملایین.
  24. علیدوست، ابوالقاسم. (1395ش). فقه و مصلحت. تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشۀ اسلامی.
  25. فاضل لنکرانی، محمد. (1385ش). إیضاح الکفایة، (تعلیقه کفایة الأصول، ج6). قم: نشر نوح.
  26. قاسمی، جواد. (1385ش). فرهنگ اصطلاحات فلسفه، کلام و منطق. مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامى.
  27. کدخدایی، محمدرضا. (1391ش). مجازات‌های اسلامی؛ چیستی و چرایی سنگسار. قم: مرکز مدیریت حوزۀ علمیۀ قم.
  28. کلینی، محمد بن یعقوب. (1407ق). الکافی. تهران: دار الکتب الإسلامیه.
  29. محقق داماد، سید مصطفی. (1388ش). رجم از دیدگاه قرآن و سنت. قضاوت، (58)، 19-24.
  30. مدنی، سید جلال‌الدین. (1382ش). آیین دادرسی مدنی. تهران: پایدار.
  31. مشکینى اردبیلى، على. (1374ش). اصطلاحات الأصول و معظم أبحاثها. قم: الهادی.
  32. مفید، محمد بن محمد. (1410ق). المقنعة. قم: دفتر نشر اسلامی.
  33. منتظری، حسینعلی. (1417ق). دراسات فی المکاسب المحرمة. قم: بی‌نا.
  34. نجفی، محمدحسن. (1392ق). جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام، (تصحیح شیخ محمود آخوندی). تهران: دار الکتب الإسلامیه.
  35. نوبهار، رحیم. (1393ش). جستاری در مبانی تقسیم‌بندی حد- تعزیر در فقه کیفری اسلام. تحقیقات‌ حقوقی، (63)16، 213-254.
  36. نوبهار، رحیم. (1398ش). مکان‌یابی مقررات کیفری در فقه و پیامدهای روش‌شناختی آن. تحقیقات حقوقی، (85)22، 169-194. https://doi.org/10.29252/lawresearch.22.85.169
  37. نیک‌پور، صادق. (1393ش). آنتولوژی = Ontology. تهران: سوفیا سوشیا.
  38. هاشملو، محمدمهدی. (1398ش). موضوعیت و طریقیت اعدام با شمشیر در اجرای قصاص. پژوهه‌های فقهی تا اجتهاد، 3(5)، 125-144.
  39. هاشمی شاهرودی، سید محمود. (1432ق). موسوعة الفقه الإسلامی المقارن. قم: مؤسسۀ دایرة‌‌المعارف فقه‌ اسلامی بر مذهب اهل ‌البیت(ع).
  40. Lange, C. (2010). Crime and punishment in Islamic history (early to middle period): a framework for analysis. Religion compass, 4(11), 694-706. https://doi.org/10.1111/j.1749-8171.2010.00246.x
آمار
تعداد مشاهده مقاله: 438
تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 297