سامانه مدیریت نشریات علمی دانشگاه علوم اسلامی رضوی

نعمتی, مژگان, حبیب زاده, محمدجعفر, فرجیها, محمد. (1403). زندان به‌مثابۀ دادگاه؛ محاکمۀ الکترونیکی متهم زندانی. , 21(28), 63-102. doi: 10.30513/cld.2025.7322.2162
مژگان نعمتی; محمدجعفر حبیب زاده; محمد فرجیها. "زندان به‌مثابۀ دادگاه؛ محاکمۀ الکترونیکی متهم زندانی". , 21, 28, 1403, 63-102. doi: 10.30513/cld.2025.7322.2162
نعمتی, مژگان, حبیب زاده, محمدجعفر, فرجیها, محمد. (1403). 'زندان به‌مثابۀ دادگاه؛ محاکمۀ الکترونیکی متهم زندانی', , 21(28), pp. 63-102. doi: 10.30513/cld.2025.7322.2162
نعمتی, مژگان, حبیب زاده, محمدجعفر, فرجیها, محمد. زندان به‌مثابۀ دادگاه؛ محاکمۀ الکترونیکی متهم زندانی. , 1403; 21(28): 63-102. doi: 10.30513/cld.2025.7322.2162

زندان به‌مثابۀ دادگاه؛ محاکمۀ الکترونیکی متهم زندانی

آموزه‌های حقوق کیفری
دوره 21، شماره 28، دی 1403، صفحه 63-102    اصل مقاله (1.04 M)
نوع مقاله: پژوهشی
شناسه دیجیتال (DOI): 10.30513/cld.2025.7322.2162
نویسندگان
مژگان نعمتی1؛ محمدجعفر حبیب زاده* 2؛ محمد فرجیها3
1دانشجوی دکتری حقوق کیفری و جرم‌شناسی، دانشکدۀ حقوق، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران.
2استاد، گروه حقوق کیفری و جرم‌شناسی، دانشکدۀ حقوق، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران.
3دانشیار، گروه حقوق کیفری و جرم‌شناسی، دانشکدۀ حقوق، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران.
چکیده
این پژوهش به تحلیل رویۀ «زندان به‌مثابۀ دادگاه» در نظام قضایی ایران می‌پردازد. هدف اصلی بررسی این موضوع است که برگزاری الکترونیکی جلسات دادرسی برای متهمان زندانی، چگونه اصول بنیادین دادرسی منصفانه، از جمله برابری سلاح‌ها، بی‌طرفی دادگاه، فرض برائت و حقوق دفاعی متهم را تحت تأثیر قرار می‌دهد. پژوهش حاضر با رویکردی کیفی انجام شده است. داده‌ها از طریق مشاهدۀ غیرمشارکتی جلسات دادرسی (حضوری و الکترونیکی) و انجام مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته با ۵۰ نفر از مقام‌های قضایی، وکلا، متهمان و کارکنان زندان گردآوری شده و فرایند نمونه‌گیری هدفمند تا رسیدن به اشباع نظری ادامه یافته است. یافته‌ها نشان می‌دهند که این رویه، با ایجاد نابرابری ساختاری، هندسۀ قدرت را به نفع مدعیان عمومی و خصوصی جرم تغییر می‌دهد و اصول برابری سلاح‌ها و بی‌طرفی را نقض می‌کند. محدودیت‌های شدید ارتباطی، حق دسترسی مؤثر متهم به وکیل را بی‌اثر می‌سازد. همچنین، نمایش متهم در محیط زندان و حذف نشانه‌های غیرکلامی، به تضعیف فرض برائت و تقویت فرض مجرمیت در ذهن دادرس می‌انجامد. در نهایت، ادغام فضای دادگاه در منطق انضباطی زندان، روحیۀ تسلیم و اطاعت را به متهم تلقین می‌کند و احساس مشارکت در دادرسی را در او از میان می‌برد. رویۀ «زندان به‌مثابۀ دادگاه»، بیش از آن‌که یک نوآوری فنّاورانه باشد، بیانگر غلبۀ منطق مدیریتی بر اصول دادرسی منصفانه است. این شیوه، با تنزل جایگاه متهم از یک سوژۀ فعال به یک ابژۀ تحت کنترل، فرایند دادرسی را از ماهیت عدالت‌محور خود تهی می‌کند و به تشریفات کنترل‌محوری بدل می‌سازد که در آن «اصالت صورت بر ماهیت» حاکم است.
کلیدواژه‌ها
دادرسی الکترونیکی؛ بازداشت موقت؛ حقوق متهم؛ برابری سلاح‌ها؛ فرض برائت
مراجع
  1. احمدزاده، رضا؛ سلامی، شادی. (1403ش). تحلیل و ارزیابی ارتباط میان استفاده از فنّاوری‌های نوین در فرایند قضایی با کاهش اطالۀ دادرسی از منظر حقوق ایران. مطالعات حقوق، 6(44)، 91-112.
  2. بیکی شورکی، مهدی؛ فلاح، محمدرضا. (1403ش). بررسی تغییرات ضروری در ساختار، سازمان و تشکیلات قضایی برای اجرای دادرسی الکترونیکی. مطالعات حقوقی فضای مجازی، 2(3)، 29-40.
  3. خالویی تفتی، سید سجاد؛ آقاعباسی، رضا. (1400ش). اهمیت و نقش دادرسی الکترونیکی در رسیدگی‌های قضایی. پژوهش و مطالعات علوم اسلامی، 3(28)، 105-118.
  4. خبرگزاری تسنیم. (1403ش). ۸۰ درصد جلسات تحقیق و رسیدگی پرونده‌ها آنلاین برگزار می‌شود. دسترس‌پذیر در: https:///tn.ai/2994736 (آخرین بازدید: ۱۶ شهریور ۱۴۰۴ش).
  5. خبرگزاری مهر. (1403 الف). اظهارات علی صالحی، دادستان تهران. دسترس‌پذیر در: https://www.mehrnews.com/news/6189581/(آخرین بازدید: ۱۶ شهریور ۱۴۰۴).
  6. خبرگزاری مهر. (1403 ب). اظهارات علی‌اکبر شیرسوار. معاون قضایی دادگستری استان مازندران. دسترس‌پذیر در: https://www.mehrnews.com/x37f4C (آخرین بازدید: ۱۶ شهریور ۱۴۰۴).
  7. دهقانی، مجید؛ فلاح، محمدرضا. (1399ش). مؤلفه‌ها و الزامات دادرسی الکترونیکی اطفال و نوجوانان. حقوق پزشکی، (14)52، 577-587.
  8. رستمی، هادی. (1404ش). دادرسی کیفری منصفانه در پرتو نقش‌آفرینی مقام تعقیب؛ با نگاهی به اسناد بین‌المللی و حقوق غربی. پژوهش تطبیقی حقوق اسلام و غرب، ۱۲(1)، 134-109. https://doi.org/10.22091/csiw.2024.11029.2567
  9. زرکلام، ستار. (1391ش). دادرسی‌های الکترونیکی؛ ضرورت‌ها، الزامات و چالش‌ها. آموزه‌های حقوق کیفری، 9(3)، 129-150.
  10. سرخوش منجق‌تپه، بهنام؛ داودی گرمارودی، هما. (1398ش). بررسی فقهی تشکیل جلسۀ دادرسی به شیوۀ‌ الکترونیکی. تحقیقات حقوقی تطبیقی ایران و بین‌الملل، 12(43)، 79-55.
  11. فتحی، محمدجواد؛ هادی، دادیار. (1392ش). جایگاه دادستان در سیاست جنایی نوین و الزامات دادرسی عادلانه. فقه و حقوق اسلامی، 4(۷)، 123-148.
  12. فیض‌الهی، نجات؛ سرتیبی زرنق، محمد؛ موقری، احمد و خلیل‌اللهی، موسی. (1403ش). امکان‌سنجی اقناع وجدانی قاضی در دادرسی الکترونیک. مطالعات میان‌رشته‌ای حقوق و تربیت اسلامی، 1(2)، 41-54. https://doi.org/10.22034/nric.2025.2051156.1014
  13. مرکز آمار و فنّاوری اطلاعات قوۀ قضائیه [مافا]. (۱۴۰۱ش). ۷۷ درصد دادرسی زندانیان در خردادماه به‌صورت الکترونیک برگزار شد. دسترس‌پذیر در: https://mafa.eadl.ir/news/01041575 (آخرین بازدید: ۱۶ شهریور ۱۴۰۴).
  14. مرکز آمار و فنّاوری اطلاعات قوۀ قضائیه [مافا]. (۱۴۰2ش). قوۀ قضائیه در مسیر هوشمندسازی و گسترش عدالت. دسترس‌پذیر در: https://mafa.eadl.ir/news/341 (آخرین بازدید: ۱۶ شهریور ۱۴۰۴).
  15. مرکز آمار و فنّاوری اطلاعات قوۀ قضائیه [مافا]. (۱۴۰3ش). برگزاری جلسات دادرسی و دادگاه‌ها بدون مراجعۀ حضوری افراد به محاکم در استان فارس. دسترس‌پذیر در: https://mafa.eadl.ir/news/539 (آخرین بازدید: ۱۶ شهریور ۱۴۰۴).
  16. مهرافشان، علی‌رضا. (1393ش). رسیدگی به اتهام از طریق ویدئوکنفرانس. مطالعات حقوقی، 6(4)، 155-182. https://doi.org/10.22099/jls.2015.3034
  17. مؤذن‌زادگان، حسن‌علی؛ روستا، نرجس. (1396ش). دادرسی الکترونیکی در رویارویی با جرایم رایانه‌ای؛ چالش‌ها و بایسته‌ها. حقوقی دادگستری، 81(100)، 169-195. https://doi.org/10.22106/jlj.2017.30596
  18. مؤذن‌زادگان، حسن‌علی؛ مولابیگی، علی. (1400ش). بررسی حقوقی-فقهی شهادت از راه دور، با نگاهی به دیدگاه قضات کیفری یک استان تهران. دیدگاه‌های حقوق قضایی، 26(94)، 249-223.
  19. نعمتی، مژگان؛ مهرا، نسرین؛ راسته، مرتضی. (1404ش). چالش‌های ناشی از کاربست فنّاوری‌های نوین در برگزاری جلسات علنی دادگاه‌های کیفری ایران. حقوق فنّاوری‌های نوین، 6(11)، 115-137. https://doi.org/10.22133/mtlj.2024.455558.1326
  20. وجدانی، اسماعیل؛ حسینی مقدم، سید حسن؛ محمدی، سام. (1401ش). چالش‌های اجرای دادرسی الکترونیکی در حقوق ایران از منظر ‏دادرسی عادلانه و حقوق اصحاب دعوا. مطالعات حقوق خصوصی، 52(1)، 191-211. https://doi.org/10.22059/jlq.2021.316541.1007486
  21. وجدانی، اسماعیل؛ حسینی ‌مقدم، سید حسن؛ محمدی، سام. (1403ش). اصل تناظر در دادرسی الکترونیکی، با نگاه به حقوق آمریکا. مطالعات فقه اقتصادی، 6(5)، 939-956. https://doi.org/10.22034/ejs.2024.444754.1706
  22. وحدتی، مهدی؛ طاهرخانی، حسین؛ ساورایی، پرویز؛ نورشرق، جمشید. (1399ش). بررسی چالش‌ها و رفع تعارض مقررات مربوط به دادرسی الکترونیکی در نظام حقوقی ایران، با نگرش تطبیقی در حقوق فرانسه. پژوهش تطبیقی حقوق اسلام و غرب، 7(4)، 274-241. https://doi.org/10.22091/csiw.2020.5070.1707
  23. Bellone, Eric T. (2015). Videoconferencing in the Courts: An Exploratory Study of Videoconferencing Impact on the Attorney-Client Relationship in Massachusetts. Dissertation, Northeastern University, Boston.
  24. Bellone, Eric T. (2013). “Private Attorney- Client Communications and the Effect of Videoconferencing in the Courtroom”. Journal of International Commercial Law and Technology, 8(1), 24-48.
  25. Benninger, Taylor; Colwell, Courtney; Mukamal, Debbie & Plachinski, Leah. (2021). Virtual Justice? A National Study Analyzing the Transition to Remote Criminal Court. Stanford Criminal Justice Center.
  26. Caplette, Laurent; Gosselin, Frédéric & West, Greg. (2021). “Object Expectations Alter Information Use During Visual Recognition”. Cognition, 214(104803), 1-6, https://doi.org/10.1016/j.cognition.2021.104803
  27. Carter, Nancy; Bryant-Lukosius, Denise; DiCenso, Alba; Blythe, Jennifer, & Neville, Alan. (2014). The Use of Triangulation in Qualitative Research. Oncology nursing forum, 41(5), 545-547, https://doi.org/10.1188/14.onf.545-547
  28. Davoli, Joanmarie Ilaria. (2010). “Physically Present, Yet Mentally Absent”. Louisville Law Review, 48(1), 313-349, http://dx.doi.org/10.2139/ssrn.5097036
  29. Dennis, Ian. (2017). The Law of Evidence, (Sixth Edition). London: Sweet & Maxwell.
  30. DePaulo, Bella M. (1992). “Nonverbal Behavior and Self-Presentation”. Psychological Bulletin, 111(2), 203-243, https://doi.org/10.1037/0033-2909.111.2.203
  31. European Union Agency for Fundamental Rights and Council of Europe. (2016). Handbook on European Law Relating to Access to Justice. Luxembourg: Publications Office of the European Union.
  32. Fairweather, Leslie & McConville, Seán. (2003). Prison Architecture: Policy, Design and Experience. New York: Architectural Press.
  33. Gibbs, Penelope. (2017). Defendants on Video; Conveyer Belt Justice or a Revolution in Access? London: Transform Justice.
  34. Gourdet, Camille; Witwer, Amanda R.; Langton, Lynn; Banks, Duren; Planty, Michael G.; Woods, Dulani & Jackson, Brian A. (2020). Court Appearances in Criminal Proceedings through Telepresence (Report), the U.S. Department of Justice, National Institute of Justice (NIJ).
  35. Heeren, Geoffrey; Dona, Julie; Palumbo, Lisa; White, Diana; Grant, Amanda J.; Hertel, Mollie G. & Rich, Malcolm C. (2005). Videoconferencing in Removal Hearings: A Case Study of the Chicago Immigration Court. The Legal Assistance Foundation of Metropolitan Chicago and Chicago Appleseed Fund for Justice.
  36. Khalilov, Fardin. (2021). “Equality of Arms in Criminal Procedure: In the Context of the Right to a Fair Trial”. Rudn Journal of Law, 25(3), 602-621, https://doi.org/10.22363/2313-2337-2021-25-3-602-621
  37. Kok, Peter; Brouwer, Gijs Joost; van Gerven, Marcel A.J. & de Lange, Floris P. (2013). “Prior Expectations Bias Sensory Representations in Visual Cortex”. The Journal of Neuroscience, 33(41), 16275-16284. https://doi.org/10.1523/JNEUROSCI.0742-13.2013
  38. Leader, Kate. (2008). Trials, Truth-Telling and the Performing Body. Thesis, University of Sydney.
  39. McDonald, Brendan R., Robert D. Morgan & Patrick S. Metze. (2016). “The Attorney-Client Working Relationship: A Comparison of In-Person Versus Videoconferencing Modalities”. Psychology, Public Policy and Law, 22(2), 200–210. https://doi.org/10.1037/law0000079
  40. McKay, Carolyn. (2018). The Pixelated Prisoner: Prison Video Links, Court ‘Appearance’ and the Justice Matrix. New York: Routledge.
  41. Sidhu, Omkar. (2017). “Equality of Arms and the Right to Adequate Time and Facilities”. In The Concept of Equality of Arms in Criminal Proceedings under Article 6 of the European Convention on Human Rights. Intersentia.
  42. Porter, Stephen & ten Brinke, Leanne. (2009). “Dangerous Decisions: A Theoretical Framework for Understanding How Judges Assess Credibility in the Courtroom”. Legal and Criminological Psychology, 14(1), 119-134, https://doi.org/10.1348/135532508X281520
  43. Rowden, Emma. (2011). Remote Participation and the Distributed Court: An Approach to Court Architecture in the Age of Video-Mediated Communication. Ph.D. Thesis, University of Melbourne.
  44. Searcy, Michael; Duck, Steve & Blanck, Peter. (2004). “Nonverbal Communication in the Courtroom and the Appearance of Justice”. In: Riggio RE, Feldman R.S., (editors). Applications of Nonverbal Communication. London: Lawrence Erlbaum.
  45. Sharon, Dolovich. (2009), “Incarceration American-Style”. Harvard Law & Policy Review, 3(237), 237-259.
  46. Sidhu, Omkar. (2011). The Concept of Equality of Arms in Criminal Proceedings under Article 6 of the European Convention on Human Rights. Ph.D. Thesis, Durham University.
  47. Silveir, João Tiago. (2015). “Equality of Arms as a Standard of Fair Trials”. Seminar on Human Rights and Access to Justice in the EU European, Judicial Training Network, Vilnius, Lithuania.
  48. Silver, Marjorie A. (2009). “Supporting Attorney’s Personal Skills”. Revista Jurídica de la Universidad de Puerto Rico, 78(147), 147-165.
  49. The Judicial College. (2024). Equal Treatment Bench Book (ETBB). The Judiciary of England and Wales.
  50. Turner, Jenia I. (2021). “Remote Criminal Justice”, Texas Tech Law Review, 53(2), 197-271, http://dx.doi.org/10.2139/ssrn.3699045
  51. Van Hoven, Bettina & Sibley, David. (2008). “Just Duck: The Role of Vision in The Production of Prison Spaces”. Environment and Planning D: Society and Space, 26(6), 1001-1017, https://doi.org/10.1068/d5107.
  52. ZM Hillman, Zachary M. (2007). “Pleading Guilty and Video Teleconference: Is a Defendant Constitutionally Present when Pleading Guilty by Video Teleconference?” Journal of High Technology Law, 7(41), 41-73
آمار
تعداد مشاهده مقاله: 886
تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 639