توسعۀ قلمروی رفتارِ نوعاً کشنده در رویۀ قضایی | ||
| آموزههای حقوق کیفری | ||
| مقاله 9، دوره 22، شماره 29، اردیبهشت 1404، صفحه 307-352 اصل مقاله (1.21 M) | ||
| نوع مقاله: پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.30513/cld.2025.7306.2159 | ||
| نویسندگان | ||
| سعید قائدی* 1؛ محمد فرجیها2 | ||
| 1دانشجوی دکتری رشتۀ حقوق کیفری و جرمشناسی، دانشکدۀ حقوق، دانشگاه علوم قضایی، تهران، ایران. | ||
| 2دانشیار، گروه حقوق کیفری و جرمشناسی، دانشکدۀ حقوق، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران. | ||
| چکیده | ||
| نوشتار فرارو با روش توصیفی - تحلیلی، جلوههای توسعۀ رفتارِ نوعاً کشنده در نظام قضایی ایران را مورد واکاوی قرار میدهد و تحلیل میکند که رویۀ قضایی که بهویژه در آرای دیوان عالی کشور متجلی است، چگونه بند «ب» مادۀ 290 قانون مجازات اسلامی 1392 را ارزیابی مینماید و بر مبنای آن حکم قصاص را صادر میکند. یافتهها و نتایج پژوهش حاکی از آن است که نظام قضایی با تعابیر و تفاسیر موسع و بیتوجه به برخی شروط و معاذیر قانونی، بهدنبالِ توسعۀ دامنۀ رفتارِ نوعاً کشنده است. ازاینرو، مؤلفههایی نظیر گسترش دامنۀ عملیات اجرایی، بیتوجهی به احراز علت مرگ و انتساب آن به متهم، تلقی رفتارِ نوعاً کشنده در فرض بروز شبهه و قتل عمدی ناشی از بیپروایی شدید (ناظر بر رکن مادی) و نادیدهانگاشتن یا استنباط ناصحیح از آگاهی و توجه (ناظر بر رکن روانی)، به نمودهای بسط رفتار نوعاً کشنده تبدیل شده است. صدور آرای وحدت رویه یا تهیۀ منشور ارشادی در دیوان عالی کشور بهمنظورِ تبیین «آگاهی و توجه» و ضوابط معاذیر قانونی مثل دفاع افراطی و رشد کیفری نوجوانان، نقض احکام قصاص در صورتی که به آگاهی و توجه مرتکب توجه نشده یا اصول حقوق کیفری رعایت نشده است، عدم گسترش عملیات اجرایی به معاونین قتل مگر در موارد متقن و منطبق با مداخله در رفتار و استناد نتیجه به آنها، نقض آرای قصاص و عدم تلقی عمد در صورت نبود علت تامۀ فوت، مگر در صورت احراز قصد صدمات شدید و یا وجود شواهد متقن برای آن، جریان قاعدۀ درأ در موارد شبهه در نوع جنایت یا انتساب و انطباق قتل عمد ناشی از بیپروایی شدید با شرایط بند «ب» مادۀ 290، راهبردهایی است که کاربست مؤثر و فراگیر آنها میتواند به تنوع برداشتها، خاتمه دهد و ضمن کاهش احکام قصاص، کارآمدی سیاست کیفری را رقم زند. | ||
| کلیدواژهها | ||
| قتل عمد؛ رفتار نوعاً کشنده؛ رویۀ قضایی؛ آگاهی و توجه؛ قصاص | ||
| مراجع | ||
|
آقایینیا، حسین. (1402ش). جرایم علیه اشخاص (جنایات)، (چاپ بیستم). تهران: میزان. آقایینیا، حسین و محمودی جانکی، فیروز. (1402ش). قانون جزای نمونۀ ایالات متحدۀ آمریکا و یادداشتهای توضیحی، (چاپ دوم). تهران: میزان. اعتمادی، امیر. (1396ش). تهاجم علیه اشخاص، (چاپ اول). تهران: میزان. اکرمی، روحالله. (1401ش). قلمروی جرایم مشمول بعد اثباتی قاعدۀ درأ در حقوق کشورهای اسلامی با نگاهی به آموزههای فقهی. پژوهشنامۀ حقوق کیفری، 13 (16)، 7-31. https://10.22124/jol.2022.21001.2225 بدری، علی؛ عظیمزاده، شادی؛ شیری، عباس؛ و مؤذنزادگان، حسنعلی. (1398ش). سیمای جنایی قتلهای عمد در شهرستان ساوجبلاغ. انتظام اجتماعی، 12 (1)، 49-76. برهانی، محسن و لطفعلیزاده، الهه. (1401ش). تأملات شرحی بر قانون مجازات اسلامی، (چاپ اول). تهران: مرکز مطبوعات و انتشارات قوۀ قضائیه. پرویزی، سیروس؛ داورنیا، رحیم؛ و سلیمانی، ایران. (1400ش). بررسی فقهی - حقوقی قتل ناشی از بیپروایی شدید، با تأملی بر رویۀ قضایی ایران. پژوهشنامۀ حقوق کیفری، 12 (2)، 53-78. https://10.22124/jol.2021.17980.2016 پوربافرانی، حسن. (1392ش). مطالعۀ تطبیقی تجاوز از حدود دفاع مشروع (دفاع مشروع افراطی). پژوهشنامۀ حقوق کیفری، 5 (2)، 35-59. حاجیدهآبادی، احمد. (1404ش). جرایم علیه اشخاص، (چاپ چهارم). تهران: میزان. حاجیدهآبادی، احمد. (1400ش). جریان یا عدم جریان قاعدۀ درأ در قصاص با تأکید بر قانون مجازات اسلامی 1392. مطالعات فقه و حقوق اسلامی، 13 (25)، 177-212. https://10.22075/feqh.2021.24028.2954 حبیبزاده، محمدجعفر؛ مالدار، محمدحسن؛ و شوکتی، زهرا. (1402ش). بازنگری در کیفرهای بدنی در پرتو بازخوانی قاعدۀ همنشینی عقل و شرع. پژوهشنامۀ حقوق کیفری، 14 (1)، 197-219. https://10.22124/jol.2023.23654.2363 خالقی، علی؛ رجب، محمدعلی. (1392ش). تحلیل معیار نوعی در عنصر روانی جرم قتل عمدی (مطالعۀ تطبیقی). پژوهشنامۀ حقوق کیفری، 4 (1)، 121-146. خویی، سید ابوالقاسم. (1422ق). مبانی تکملة المنهاج، (ج. 41 و 42). قم: مؤسسة إحیاء آثار الإمامالخوئی. روحالامینی، محمود. (1399ش). تبیین مفهوم و جایگاه «کار نوعاً کشنده» در حقوق کیفری ایران با نگاهی به حقوق فرانسه. آموزههای حقوق کیفری، 17 (20)، 179-214. https://10.30513/cld.2021.2325.1376 رونزاد، علیرضا؛ شایگانفرد، مجید؛ و شیخالاسلامی، عباس. (1402ش). مختصات قتلهای عمد در پرتو سیمای جنایی شهر مشهد با تمرکز بر سالهای 1390 تا 1394. فقه جزای تطبیقی، 3(5)، 1-12. زحیلی، وهبه. (1997م). الفقه الاسلامی و أدلته. دمشق: دار الفکر. ساداتی، سید محمدمهدی. (1395ش). شرایط اعمال قاعدۀ درء در فقه امامیه و قانون مجازات اسلامی. مطالعات فقه و حقوق اسلامی، 8(14)، 113-146. https://10.22075/feqh.2017.1950 سریانی، حبیب؛ مهدویپور، اعظم؛ و حسینی، راحله. (1401ش). بررسی فقهی و حقوقی سقوط قصاص در فرض تحریک مؤثر مجنیعلیه. پژوهش حقوق کیفری، 10(38)، 37-73. https://10.22054/jclr.2022.57723.2253 سلیمانی، حسین؛ حسنزاده، نگین؛ و مالدار، محمدحسن. (1403ش). اعتبارسنجی درجهبندی قتل عمد در نظام کیفری ایران از منظر فقه امامیه. مطالعات حقوقی، 16(2)، 81-108. https://10.22099/jls.2023.43989.4743 سیاهپور، محمدرضا؛ بهمنپوری، عبدالله. (1401ش). درجهبندی قتلهای عمدی، شبهعمدی و خطای محض بر مبنای عنصر روانی. تعالی حقوق، 13(3)، 87-116. https://10.22034/thdad.2022.556748.2213 شاکری، ابوالحسن؛ علینژاد، فاطمه. (1400ش). چالشهای اسراف در قتل در حقوق ایران. پژوهشهای فقه و حقوق اسلامی، 17(64)، 113-130. https://10.22034/ijrj.2021.684733 شیری، عباس. (1399ش). بازتاب قاعدۀ درء در عناصر سهگانۀ جرم. تحقیقات حقوقی، 25(99)، 115-146. https://10.29252/jlr.2021.224438.2034 صانعی، یوسف. (1388ش). استفتائات قضایی (کلیات قضا و جزائیات)، (ج. 1، چاپ سوم). تهران: انتشارات پرتو خورشید. طوسی، محمد بن حسن. (1407ق). الخلاف، (ج. پنجم). قم: دفتر انتشارات اسلامی. عزیزی، امیرمهدی؛ میرخلیلی، سیدمحمود؛ و نجفی ابرندآبادی، علیحسین. (1401ش). کیفرگذاری کرامتمدار در مدل مردمسالار سیاست جنایی. پژوهشنامۀ حقوق کیفری، 13(1)، 177-204. https://10.22124/jol.2022.19832.2155 عطرزاده، فاطمه؛ کلانتری، کیومرث. (1402ش). امکانسنجی رفع خشونت قانونی مرتبط با فرض رشد جزایی و کمال عقلی نسبت به نوجوانان در حقوق ایران. فقه جزای تطبیقی، 3(11)، 39-53. غلاملو، جمشید. (1400ش). محکومیت بیگناهان (رویکرد میانرشتهای به ادلۀ اثبات کیفری)، (چاپ سوم). تهران: انتشارات دانشگاه تهران. فرحبخش، مجتبی. (1395ش). رشد و کمال عقل در آیینۀ رویۀ قضایی. رویۀ قضایی، ش. 2، ص. 41-55. قاسمیمقدم، حسن؛ زکیهسادات میرسیدی. (1399ش). عدم امکان فرار بهعنوان شرط اباحۀ دفاع کشنده؛ با نگرشی تطبیقی به نظام حقوقی ایالات متحدۀ آمریکا. حقوقی دادگستری، 85(114)، 319-341. https://10.22106/jlj.2020.127298.3398 قائدی، سعید. (1403ش). دفاع مشروع افراطی در فرایند رسیدگی کیفری ایران (با تأکیدبر قتل عمد). پژوهشهای حقوقی، 23(59)، 567-598. https://10.48300/jlr.2023.395452.2337 قائدی، سعید؛ فرحبخش، مجتبی. (1403ش). آسیبشناسی قضایی اعمال دفاع مشروع در دادسرا با تأکیدبر قتل عمد. حقوقی دادگستری، 88(125)، 77-109. https://10.22106/jlj.2024.2015106.5498 قائدی، سعید؛ محسنی، فرید؛ راسته، مرتضی؛ و چوبینه، صمد. (1404ش). واکاوی معیارهای تشخیص رشد و کمال عقل نوجوانان در سیاست جنایی قضایی ایران. پژوهشنامۀ حقوق اسلامی، 26(4)، 228-267. https://10.30497/law.2025.247510.3679 قیاسی، جلالالدین. (1399ش). جرایم علیه تمامیت جسمانی اشخاص، (چاپ اول). تهران: میزان. قیاسی، جلالالدین؛ اکرمی، روحالله. (1393ش). نقش علم به نوعاً کشندگی رفتار در ساختار قتل عمد از منظر حقوق اسلام و غرب. پژوهش تطبیقی حقوق اسلام و غرب، 1(2)، 105-134. لفیو، واین آر. (الف). (1401ش). حقوق جزای اختصاصی در نظام کیفری ایالات متحدۀ آمریکا، (ترجمۀ حسین آقایینیا، چاپ اول). تهران: میزان. لفیو، واین آر. (ب). (1401ش). حقوق جزای عمومی در نظام کیفری ایالات متحده آمریکا، (ترجمۀ حسین آقایینیا، چاپ اول). تهران: میزان. مرادی، حسن؛ شهبازی، علی. (1394ش). عنصر معنوی قتل عمدی در قانون مجازات اسلامی مصوب 1392. پژوهش حقوق کیفری، 4(13)، 43-70. مرتاضی، احمد؛ امیران، امیر. (1397ش). اثر محکومیتزدایی و کیفرزدایی قاعدۀ درأ در جنایات موجب قصاص با رویکردی به قانون مجازات اسلامی 1392. پژوهش حقوق کیفری، 7(25)، 59-87. https://10.22054/jclr.2018.15162.1277 مرعشی نجفی، سید شهابالدین. (1415ق). قصاص علی أضواء القرآن و السنة، (ج. 1). قم: کتابخانۀ مرعشی نجفی. مفید، محمد بن محمد بن نعمان عکبری. (1413ق). المقنعة. قم: کنگرۀ جهانی هزارۀ شیخ مفید. منصورآبادی، عباس؛ فتحی، محمدجواد. (1404ش). اصل تناسب در حقوق کیفری ایران. حقوق اسلامی، 22(84)، 29-60. https://10.22034/ilaw.2024.2016263.3345 میرمحمدصادقی، حسین. (1403ش). جرایم علیه اشخاص، (چاپ سیوچهارم). تهران: میزان. میرمحمدصادقی، حسین. (1401ش). حقوق جزای عمومی، (ج. دوم، چاپ سوم). تهران: دادگستر. نجفی توانا، علی. (1400ش). جنایت علیه تمامیت جسمانی اشخاص، (چاپ اول). تهران: میزان. نجفی، محمدحسن. (1367ش). جواهر الکلام، (ج. 42). تهران: دار الکتب الإسلامیة. نجفی، محمدحسن. (1414ق)، جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام. تهران: مؤسسۀ تنظیم و نشر آثار امام خمینی(ره). نجیب حسنی، محمود. (1392ش). شرح قانون العقوبات، القسم الخاص. قاهره: دار النهضة العربیة. نراقی، ملا احمد. (1415ق). مستند الشیعة، (ج. 18، چاپ 1). قم: مؤسسة آل البیت(ع). نوروزی، عاطفه؛ وطنی، مهدی. (1401ش). تأثیر نحوۀ انجام رفتار منجر به قتل در عمدی بودن قتل. فقه و مبانی حقوق اسلامی، 55(1)، 197-219. https://10.22059/jjfil.2022.336569.669291 Bergelson, Vera. (2005). Victims and Perpetrators: An Argument for Comparative Liability in Criminal Law. Buffalo Criminal Law Review, Vol. 8. pp. 109-121. | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 1,080 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 882 |
||
