ساختار دوگانۀ قصاص و عفو در سزادهی قاتل عمد؛ تأملی فقهی در نسبت عدالت سزاده و ترمیمی | ||
| آموزههای حقوق کیفری | ||
| مقاله 6، دوره 22، شماره 29، اردیبهشت 1404، صفحه 203-234 اصل مقاله (1.05 M) | ||
| نوع مقاله: پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.30513/cld.2025.6863.2096 | ||
| نویسندگان | ||
| مهدیه معالی1؛ محمد رسائی2؛ ابوالفضل علیشاهی قلعهجوقی* 3 | ||
| 1دانشجوی دکتری رشتۀ فقه و حقوق جزا، دانشگاه شهید مطهری. تهران، ایران. | ||
| 2استادیار، گروه فقه و حقوق جزا، دانشگاه شهید مطهری. تهران، ایران. | ||
| 3دانشیار، گروه آموزش الهیات، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران. | ||
| چکیده | ||
| رویکردهای کیفرگرایانه از یک سو، و منعطفِ مبتنی بر حذف یا سقوط کیفر از سوی دیگر، با خاستگاههای متفاوت، بهعنوان دو رویکرد و گرایش سیاستی غالب سزادهی در نظامهای حقوق کیفری، بهترتیب یا بر سرکوب و انتقام تأکید داشته و منجر به تولید چرخۀ بیپایان بزه و کیفر میشود و یا با تمرکز بر بازپروری و اصلاح، برخی از فواید کیفر را از دست میدهد و عنصر بازدارندگی را کمرنگ مینماید. گرچه اندیشمندان معتقدند که ترکیبی منطقی از این دو رویکرد ما را به عدالت نزدیکتر میکند، با این حال، میتواند چالشهای بسیاری را در تعارض میان انتقام و اصلاح به وجود آورد. بررسیها حاکی از آن است که رویۀ قانونگذار اسلامی در خصوص بزه قتل عمد تحت هیچ یک از این تقسیمبندیها قرار نمیگیرد. شریعت اسلام هنگام بحث از سزادهی این بزه، ابتدا کیفر قصاص را بهعنوان شدیدترین کیفر مستقر نموده است و همزمان، اولیای دم را ترغیب به عفو یعنی حذف کامل کیفر که نشان از اوج مداراست میکند. هرچند اتخاذ این رویکردِ دوگانه در نگاه اول متعارض به نظر میرسد، با اینحال، فرایند پلکانی یعنی ابتدا حقالناس قلمداد کردنِ آن و سپس تلاش برای جبران خسارت و حمایت از بزهدیده از طریق مداخلۀ وی در جریان دادرسی، هوشمندی شارع و فنی بودن این فرایند را میرساند. بنابراین میتوان گفت: دو حقِ قصاص و عفو بهعنوان دو مکمل یکدیگر در اسلام معرفی شدهاند و این دوگانگی به جبران خسارت و ایجاد شرایط بهتر برای ترمیم آسیبهای وارده بر بزهدیده کمک میکند. در نهایت، وجود حق عفو و توجهِ همزمان به بزهدیده، بزهکار و جامعه، عدالت سزادهی را به نفع عدالت ترمیمی تضعیف میکند. | ||
| کلیدواژهها | ||
| کیفرگرایی؛ سقوط کیفر؛ قصاص؛ عفو؛ عدالت ترمیمی | ||
| مراجع | ||
|
ابنبابویه، محمدبن علی (شیخ صدوق). (1413ق). من لایحضره الفقیه. قم: دفتر انتشارات اسلامی. ابنزهره، حمزة بن علی. (1428ق). غنیة النزوع إلی علمی الأصول و الفروع. قم: مؤسسۀ امام صادق(ع). ابنکثیر، اسماعیل بن عمر. (1419ق). تفسیر القرآن العظیم. بیروت: دار الکتب العلمیة. آشوری، محمد. (1395ش). آیین دادرسی کیفری. تهران: سمت. بولک، برنار. (1372ش). کیفرشناسی، (ترجمۀ علیحسین نجفی ابرندآبادی، چاپ اول). تهران: مجد. بیهقی، احمد بن حسین. (1424ق). السنن الکبری، (تحقیق محمد عبدالقادر عطا). بیروت: دار الکتب العلمیة. جعفری، اسماعیل؛ حاجیتبار فیروزجائی، حسن؛ و نبیپور، محمد. (1401ش). مبانی و جلوههای اصل حداقلسازی نظام کیفری در حقوق ایران. جامعهشناسی سیاسی ایران، 5( 11)، 96-118. https://doi.org/10.30510/psi.2022.316591.2671 حر عاملی، محمد بن حسن. (1388ق). وسائل الشیعة إلی تحصیل مسائل الشریعة، (تصحیح و تحقیق شیخ محمد الرازی). بیروت: دار إحیاء التراث العربی. حسینی جرجانی، سید امیر ابوالفتح. (1404ق). تفسیر شاهی. تهران: انتشارات نوید. حسینی شیرازی، سید محمد. (1428ق). من فقه الزهراء علیها السلام. قم: انتشارات رشید. حسینی، سیدحسین؛ موسوی بایگی، سیدعلی. (1392ش). نحوۀ انعکاس آوردههای بزهدیدهشناسی در مجازات قصاص (رویکرد فقهی-حقوقی). فصلنامۀ الهیات و معارف اسلامی، ش. 5. خسروشاهی، قدرتالله. (1380ش). فلسفۀ قصاص از دیدگاه اسلام. قم: بوستان کتاب. خمینی، سید روحالله. (1392ق). تحریر الوسیله. قم: دار الکتب العلمیه. خویی، سید ابوالقاسم. (1392ق). مبانی تکملة المنهاج. قم: المطبعة العلمیة. داچک، هادی. (1399ش). مجازاتهای جایگزین حبس و تأثیر آن بر کاهش جمعیت کیفری زندان. پژوهش ملل، 5(54)، 117-132. سبحانی تبریزی، جعفر؛ مکارم شیرازی، ناصر. (1381ش). پاسخ به پرسش هایمذهبی. قم: انتشارات نسل جوان. سوادکوهیفر، سام. (1382ش). حمایت از قربانی جرم در فرایند دادرسی کیفری. مجلۀ دادرسی، 7(38)، ص. 7-12. شهید ثانی، زینالدین. (1433ق). مسالک الأفهام فی شرح شرائع الإسلام. قم: انتشارات بصیری. شیخ طوسی، محمد بن حسن. (1387). المبسوط فی فقه الإمامیة. تهران: مؤسسۀ حیدریه. طباطبایی، سید محمدحسین. (1417ق). المیزان فى تفسیر القرآن. قم: جامعۀ مدرسین. طوسی، محمد بن حسن. (بیتا). الخلاف. دار المعارف الإسلامیة. عباسزاده مهنه، سعید؛ نمازیفر، حسین. (1395ش). واکاوی فلسفۀ قصاص با تکیه بر تفسیر المیزان. مطالعات فقهی و فلسفی، 6(3)، 7-26. دسترسپذیر در: https://sanad.iau.ir/Journal/aqojap/Article/860637 علامه حلی، حسن بن یوسف. (1412ق). مختلف الشیعة فی أحکام الشریعة. قم: مؤسسة النشر الإسلامی. علامه حلی، حسن بن یوسف. (1413ق). قواعد الأحکام فی معرفة الحلال و الحرام. قم: جامعۀ مدرسین حوزۀ علمیه. غلامی، حسین. (1382ش). عدالت ترمیمی. تهران: سمت. غلامی، حسین. (1395ش). کیفرشناسی؛ کلیات و مبانی پاسخشناسی جرم. تهران: میزان. غلامی، حسین. (1395ش). کیفرگرایی، مفهوم و گونههای آن. در: مجموعه مقالات نکوداشت دکتر سیلویا تلنباخ، (به کوشش حسین غلامی). تهران: میزان. غلامی، حسین. (1396ش). اصل حداقل بودن حقوق جزا، (چاپ 2). تهران: میزان. فاضل مقداد، مقداد بن عبدالله. (1425ق). کنز العرفان فی فقه القرآن. قم: انتشارات مرتضوی. فرجیها، محمد؛ مرادی، عباس. (1403ش). چالشهای پیشِروی اولیای دم در اعمال حق بر قصاص. آموزههای حقوق کیفری، 20(26)، 29-74. https://doi.org/10.30513/cld.2024.5005.1814 فخر رازی، محمدبن عمر. (1420ق). التفسیر الکبیر. بیروت: دار إحیاء التراث العربی. کلینی، محمدبن یعقوب. (1407ق). الکافی. تهران: دار الکتب الإسلامیة. کورهپز، حسینمحمد؛ دانشناری، حمیدرضا. (1399ش). دوگانه رویکردهای کیفرگرا - مداراگرا در پاسخدهی به جرائم مواد مخدر و روانگردان: تحلیل گفتمان فیلم «متری شیش و نیم». رفاه اجتماعی، 20(77)، 57-104. https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.17358191.1399.20.77.4.2 کوشا، جعفر؛ پاکنیت، مصطفی. (1396ش). توازن میان حقوق متهم و بزهدیده در قانون آیین دادرسی کیفری 1392 و اسناد بینالمللی. مجلۀ حقوقی دادگستری، 81(97)، 29-52 https://doi.org/10.22106/jlj.2017.25898 مجلسی، محمدباقر. (1403ق). بحار الأنوار. بیروت: دار إحیاء التراث العربی. محدث نوری، حسین. (1408ق). مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل. بیروت: مؤسسة آل البیت(ع). مرادیپسند، گلناز؛ بشیریه، تهمورث؛ و غلامی، حسین. (1400ش). بررسی تطبیقی جلوههای کیفرگرایی در نظامهای حقوقی و تأثیر آن بر الگوهای کیفرزدا. تحقیقات حقوقی آزاد، 14(51)، 197-215. https://doi.org/10.30495/alr.2021.683844 مجتهد شبستری، محمد. (1381ش). هرمنوتیک، کتاب و سنت (فرایند تفسیر وحی). تهران: طرح نو. مطهری، مرتضی. (1390ش). مجموعه آثار شهید مطهری. تهران: صدرا. مقدس اردبیلی، احمد بن محمد. (بیتا). زبدة البیان فی أحکام القرآن. تهران: المکتبة الجعفریة لإحیاء الآثار الجعفریة. مقیمی حاجی، ابوالقاسم. (1386ش). فلسفۀ مجازات در اسلام. فقه اهل بیت(ع)، ش. 51، ص. 106-147. مکارم شیرازی، ناصر. (1374ش). تفسیر نمونه. تهران: دار الکتب الإسلامیة. مکارم شیرازی، ناصر. (1427ق). دائرة المعارف فقه مقارن. قم: انتشارات مدرسۀ امام علی بن ابیطالب(ع). مهرا، نسرین. (1376ش). درآمدی بر جرمزدایی، کیفرزدایی و قضازدایی، (ترجمۀ گزارش کمیتۀ اروپایی ویژۀ مسائل جنایی). تحقیقات حقوقی، ش. 21 و 22، ص. 301-311. میرمحمدصادقی، حسین. (1386ش). حقوق جزای بینالملل، (چاپ 2). تهران: میزان. نجفی، محمدحسن. (1399). جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام، (تصحیح و تحقیق و تعلیق شیخ رضا استادی). تهران: انتشارات اسلامی. نجفی ابرندآبادی، علیحسین؛ غلامی، حسین؛ و محمودی جانکی، فیروز. (1384ش). میزگرد عدالت برای بزهدیدگان. مجلۀ حقوقی دادگستری، ش. 52 و53، ص. 9-72. Braga, A. (2012). Getting deterrence right?. Criminology and Public Policy Journal, 11(2), 201-210. | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 349 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 180 |
||
