سامانه مدیریت نشریات علمی دانشگاه علوم اسلامی رضوی

حسینی, بی بی زینب, رضاداد, علیه, علیشاهی قلعه جوقی, ابوالفضل. (1403). تحلیل روایی-فرهنگی بن‌مایۀ‌ مکثرین حدیث: واکاوی تعامل ساختارهای روایی، زمینه‌های فرهنگی و نظام فقهی در سنت حدیثی. , 8(16), 31-54. doi: 10.30513/hd.2025.7364.1296
بی بی زینب حسینی; علیه رضاداد; ابوالفضل علیشاهی قلعه جوقی. "تحلیل روایی-فرهنگی بن‌مایۀ‌ مکثرین حدیث: واکاوی تعامل ساختارهای روایی، زمینه‌های فرهنگی و نظام فقهی در سنت حدیثی". , 8, 16, 1403, 31-54. doi: 10.30513/hd.2025.7364.1296
حسینی, بی بی زینب, رضاداد, علیه, علیشاهی قلعه جوقی, ابوالفضل. (1403). 'تحلیل روایی-فرهنگی بن‌مایۀ‌ مکثرین حدیث: واکاوی تعامل ساختارهای روایی، زمینه‌های فرهنگی و نظام فقهی در سنت حدیثی', , 8(16), pp. 31-54. doi: 10.30513/hd.2025.7364.1296
حسینی, بی بی زینب, رضاداد, علیه, علیشاهی قلعه جوقی, ابوالفضل. تحلیل روایی-فرهنگی بن‌مایۀ‌ مکثرین حدیث: واکاوی تعامل ساختارهای روایی، زمینه‌های فرهنگی و نظام فقهی در سنت حدیثی. , 1403; 8(16): 31-54. doi: 10.30513/hd.2025.7364.1296

تحلیل روایی-فرهنگی بن‌مایۀ‌ مکثرین حدیث: واکاوی تعامل ساختارهای روایی، زمینه‌های فرهنگی و نظام فقهی در سنت حدیثی

آموزه‌های حدیثی
مقاله 2، دوره 8، شماره 16، دی 1403، صفحه 31-54    اصل مقاله (691.08 K)
نوع مقاله: علمی پژوهشی
شناسه دیجیتال (DOI): 10.30513/hd.2025.7364.1296
نویسندگان
بی بی زینب حسینی1؛ علیه رضاداد* 2؛ ابوالفضل علیشاهی قلعه جوقی1
1دانشیار، گروه آموزش الهیات، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران.
2نویسنده مسئول، دانشیار، گروه آموزش معارف اسلامی، دانشگاه فرهنگیان، تهران ایران.
چکیده
هدف این پژوهش، واکاوی علل ناهمخوانی میان طول مصاحبت راویان معروف به مکثرین حدیث و تعداد روایات ایشان و تحلیل تعامل ساختارهای روایی، زمینه‌های فرهنگی و نظام فقهی در شکل‌گیری این پدیده است. این پژوهش در پی پاسخ به سه پرسش محوری است: مهم‌ترین بن‌مایه‌های روایی در روایات مکثرین کدام‌اند؟ چه نسبتی بین زمینه‌های فرهنگی-سیاسی قرن دوم هجری و شکل‌گیری این بن‌مایه‌ها وجود دارد؟ و این الگوهای روایی چه تأثیری بر نظام فقهی اهل‌سنت گذاشته‌اند؟ روش این پژوهش ترکیبی است و از تاریخ‌گذاری سندی برای تعیین زمان ظهور روایات، تحلیل بن‌مایه‌ها برای شناسایی الگوهای تکرارشونده، و مطالعۀ تطبیقی سنّت‌های حدیثی شیعه و اهل‌سنت استفاده می‌کند. یافته‌ها نشان می‌دهد مکثرین حدیث، نه‌ به‌عنوان افراد تاریخی، بلکه به‌مثابۀ بن‌مایه‌های فرهنگی-روایی می‌باشند که با بهره‌گیری از محبوبیت اجتماعی آن‌ها در دورۀ اموی، به‌عنوان ابزاری برای انتقال احکام فقهی در قالب داستان‌های کوتاه مورد استفاده قرار گرفته‌اند. نتایج پژوهش حاکی از آن است که این پدیده تحت تأثیر عواملی مانند قدرت ادبیات داستانی، خلأ نظام فقهی دورۀ اموی، و وارونگی ارزشی شکل گرفته است که از یک سو، به احیای سنّت نبوی و ایجاد وحدت نسبی در احکام فقهی انجامیده و از سوی دیگر، چالش‌هایی مانند تعارض روایات و کاهش نقش عقل در اجتهاد را به‌همراه آورده است.
کلیدواژه‌ها
مکثرین حدیث؛ تحلیل روایی- فرهنگی؛ تدوین حدیث؛ فقه اهل‌سنت؛ دورۀ اموی
مراجع
  1. آل‌محسن، علی. (1415ق). کشف الحقائق. بیروت: دارالمیزان.
  2. ابن‌ابی‌خثیمه، احمد بن زهیر. (2006م). تاریخ الکبیر. قاهره: فاروق الکبیر.
  3. ابن‌اثیر، علی بن ابی الکرم. (1415ق). اسد الغابة. بیروت: دارالکتب العلمیه.
  4. ابن‌حجر عسقلانی، احمد بن علی. (1415ق). الاصابة فی تمییز الصحابة. بیروت: دارالکتب العلمیة.
  5. ابن‌راهویه، اسحاق. (1412ق). مسند اسحاق بن راهویه. عربستان: مکتبة الایمان.
  6. ابن‌سعد، محمد. (1986م). الطبقات الکبری. بیروت: دارصادر.
  7. ابن‌شهرآشوب، محمد بن علی. (1956م). مناقب آل‌ابی‌طالب(ع). نجف: مطبعه الحیدریه.
  8. ابن‌عساکر، علی بن حسن. (1415ق). تاریخ الدمشق. بیروت: دارالفکر.
  9. ابن‌عدی، عبدالله. (1988م). الکامل. بیروت: دارالفکر.
  10. ابن‌وزیر، محمد بن ابراهیم. (1415ق). العصم و القواصم. بیروت: الرسالة.
  11. ابوریه، محمود. (1993م). ابی‌هریرة شیخ المضیرة. بیروت: مؤسسۀ اعلمی.
  12. ابوریه، محمود. (1415ق). اضواء علی السنه المحمدیه. قاهره: دار المعارف.
  13. ابوشهبه، محمد بن محمد. (1406ق). دفاع عن السنه و رد المستشرقین. قاهره: مجموع البحوث العلمیه.
  14. اربلی، علی بن ابی‌الفتح. (1405ق). کشف الغمه. بیروت: دار الأضواء.
  15. افغانی، سعید. (1947م). عائشه و السیاسة. قاهره: لجنة التألیف و النشر.
  16. امین، محسن. (بی‌تا). اعیان الشیعة. بیروت: دارالتعارف.
  17. بلک، جرمی؛ و مک رایلد، دونالد. (1390ش). مطالعۀ تاریخ، (ترجمۀ محمدتقی ایمان‌پور). مشهد: دانشگاه فردوسی مشهد.
  18. بوهندی، مصطفی. (2000م). اکثر ابوهریرة دراسة تحلیلیة نقدیة. قم: دارالغدیر.
  19. بیهقی، احمد بن حسین. (2003م). السنن الکبری. بیروت: دار الکتب العلمیة.
  20. پارسانسب، محمد. (1388ش). بن‌مایه‌؛ تعاریف، گونه‌ها، کارکردها. فصلنامۀ نقد ادبی، 2(5)، 40-7. https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.20080360.1388.2.5.3.4
  21. پورامینی، محمد. (1423ق). الامام الصادق(ع) رمز الحضاره الاسلامیة. قم: مؤسسۀ تاریخ العربی.
  22. تستری، محمد تقی. (1422ق). قاموس الرجال. قم: مؤسسۀ النشر الاسلامی.
  23. تنوخی، حسن بن علی. (بی‌تا). نشوار المحاضره. بی‌جا: بی‌نا.
  24. جاسم، ظفر عبدالرزاق ذنون. (2012م). المرویات التاریخیه. بیروت: دارالکتب العلمیه.
  25. جصاص، احمد بن علی. (1414ق). الفصول فی الاصول. کویت: وزارة الاوقاف الکویتیه.
  26. جمال‌الدین، مصطفی. (1972م). القیاس حقیقته و حجیته. نجف: مکتبة النعمان.
  27. حسینی شیرازی، سید علیرضا؛ و مفید، عباس. (1399ش). بازخوانی نظریۀ دلالت اکثار بر وثاقت. سفینه، 6(67)، 35–63.
  28. حسینی، بی‌بی زینب؛ رضاداد، علیه؛ بشیرزاده، سید صادق. (1400ش). نقش جریان تاریخی تدلیس سندی در بازیابی روایات امام صادق(ع) از جوامع حدیثی اهل سنت. مطالعات قرآن و حدیث، 2(28)، 289–320 . https://doi.org/10.30497/quran.2020.14922.2922
  29. حسینی، بی بی زینب؛ رضاداد، علیه؛ و غلامی، سید سجاد. (1401ش). نقل به معنای احادیث مشترک فقهی با استفاده از داستان‌های کوتاه. مطالعات فهم حدیث، 9، 259– https://doi.org/10.30479/mfh.2022.2833
  30. حلی، باسم. (2002م). عبدالله بن عمر. بیروت: دارالاثر.
  31. خشن، شیخ حسین. (2017م). عائشه. بیروت: دارالوافد.
  32. خطیب، محمد عجاج. (1402ق). ابوهریرة راویة الاسلام. قم: مکتبه وهبة.
  33. خلیفات، مروان. (1420ق). النبی و مستقبل الدعوة. قم: مرکز الابحاث العقائدیة.
  34. دمیری، کمال‌الدین. (1424ق). حیاة الحیوان الکبری. بیروت: دارالکتب العلمیه.
  35. ذهبی، شمس‌الدین. (1413ق). تاریخ الاسلام. بیروت: دار الکتاب العربی.
  36. الزرقی، عادل بن عبدالشکور. (1422ق). طبقات المکثرین. ریاض: دارطویق.
  37. زرکشی، بدرالدین. (1414ق). البحر المحیط فی أصول الفقه. بی‌جا: دارالکتبی.
  38. سبحانی، جعفر. (1419ق). الحدیث النبوی بین الروایة و الدرایة. قم: مؤسسۀ اعتماد.
  39. سبط بن عجمی، ابراهیم بن محمد. (1406ق). التبیین لأسماء المدلسین. بیروت: دارالکتب العلمیه.
  40. سخاوی، محمد بن عبدالرحمن. (1424ق). التحفة اللطیفة فی تاریخ المدینة المنورة. بیروت: دارالکتب العلمیة.
  41. سعید بن منصور. (بی‌تا). سنن سعید بن منصور. بیروت: دارالکتب العلمیة.
  42. شافعی، محمد بن ادریس. (2002م). اختلاف الحدیث. بیروت: دارالکتب العلمیة.
  43. شایجی، عبدالرزاق بن خلیفه. (1998م). مناهج المحدثین فی روایة الحدیث بالمعنی. بیروت: دار ابن‌حزم.
  44. شرف‌الدین، عبدالحسین. (1389ش). ابوهریرة. قم: مؤسسۀ انصاریان.
  45. شلبی، محمود. (1992م). حیات ابن عمر. بیروت: دار الجیل.
  46. شهرستانی، علی. (1420ق). وضوء النبی (ص). مشهد: مؤسسۀ جواد الائمه(ع).
  47. صفار، محمد بن حسن. (1404ق). بصائر الدرجات. نجف: مطبعه الحیدریه.
  48. صنعانی، عبدالرزاق بن همام. (1403ق). المصنف. بیروت: المکتب الاسلامی.
  49. طباطبایی، محمدکاظم. (1388ش). تاریخ حدیث شیعه. تهران: سمت.
  50. طحاوی، احمد بن محمد. (1414ق). شرح معانی الآثار. مدینه: عالم الکتاب.
  51. طهماز، عبدالحمید محمود. (2009م). الفقه الحنفی فی ثوبه القشیب. دمشق: دار القلم.
  52. ظاهری‌حنفی، یوسف بن تغری. (بی‌تا). النجوم الزاهره. مصر: دارالکتاب.
  53. عاملی، جعفر مرتضی. (1415ق). الصحیح من سیرة النبی الاعظم. بیروت: دارالهادی.
  54. عزی، عبدالمنعم صالح. (1981م). دفاع عن ابی هریرة. بیروت: دارالقلم.
  55. عصامی، عبدالملک بن حسین. (1998م). سمط النجوم العوالی فی أنباء الأوائل والتوالی. بیروت: دارالکتب العلمیة.
  56. غفوری، عبدالماجد. (2009م). التدلیس و المدلسون دراسة عامة. دمشق: دار ابن کثیر.
  57. فراهیدی، خلیل بن احمد. (1409ق). العین. قم: نشر هجرت.
  58. کشی، محمد بن عمر. (1404ق). اختیار معرفة الرجال. قم: مؤسسۀ آل‌البیت(ع).
  59. کلینی، محمد بن یعقوب. (1407ق). الکافی. تهران: دار الکتب الاسلامیه.
  60. کورانی عاملی، علی. (2011م). قراءة جدیده للفتوحات الاسلامیة. قم: انتشارات باقیات.
  61. مازندرانی حائری، محمد بن اسماعیل. (1416ق). منتهی المقال فی احوال الرجال. قم: مؤسسۀ آل‌البیت(ع) لاحیاء التراث.
  62. محمدی اصل، عباس. (1392ش). مبانی فرهنگ‌شناسی. تهران: سفیر اردهال.
  63. مستو، محیی‌الدین. (1992م). عبدالله بن عمر. دمشق: دارالقلم.
  64. مسلم بن حجاج. (بی‌تا). المسند الصحیح. بیروت: داراحیاء التراث العربی.
  65. منبجی، محمد علی بن زکریا. (1976م). اللباب فی جمع بین الفقه و الکتاب. پاکستان: مکتبه حقانیه.
  66. میانجی، احمد. (1990م). مکاتیب الرسول(ص). قم: دار الحدیث.
  67. وردانی، صالح. (1995م). رحلتی من السنة الی الشیعه. بیروت: دار النخیل.
  68. یعقوب، احمد حسین. (1415ق). الخطط السیاسیه لتوحید الامه. لندن: دارالفجر.
آمار
تعداد مشاهده مقاله: 135
تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 179