سامانه مدیریت نشریات علمی دانشگاه علوم اسلامی رضوی

امانی پور, مونا. (1403). بازکاوی خاستگاه انصاف در فلسفۀ اخلاق اسلامی؛ تحلیل محتوای کیفی روایات. , 19(35), 37-64. doi: 10.30513/ipd.2025.7181.1624
مونا امانی پور. "بازکاوی خاستگاه انصاف در فلسفۀ اخلاق اسلامی؛ تحلیل محتوای کیفی روایات". , 19, 35, 1403, 37-64. doi: 10.30513/ipd.2025.7181.1624
امانی پور, مونا. (1403). 'بازکاوی خاستگاه انصاف در فلسفۀ اخلاق اسلامی؛ تحلیل محتوای کیفی روایات', , 19(35), pp. 37-64. doi: 10.30513/ipd.2025.7181.1624
امانی پور, مونا. بازکاوی خاستگاه انصاف در فلسفۀ اخلاق اسلامی؛ تحلیل محتوای کیفی روایات. , 1403; 19(35): 37-64. doi: 10.30513/ipd.2025.7181.1624

بازکاوی خاستگاه انصاف در فلسفۀ اخلاق اسلامی؛ تحلیل محتوای کیفی روایات

آموزه‌های فلسفۀ اسلامی
مقاله 2، دوره 19، شماره 35، دی 1403، صفحه 37-64    اصل مقاله (1.09 M)
نوع مقاله: علمی پژوهشی
شناسه دیجیتال (DOI): 10.30513/ipd.2025.7181.1624
نویسنده
مونا امانی پور*
استادیار، گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه علامه طباطبایی، تهران، ایران.
چکیده
انصاف از پربسامدترین واژه‌های کلام بشری و از مفاهیم اساسی فلسفی، حقوقی و اخلاقی است. با وجود کنکاش اندیشمندان علوم مختلف دربارۀ انصاف، هنوز برخی زوایای آن مبهم است یا به‌درستی تبیین نشده است. پژوهش حاضر بر پایۀ داده‌های کتابخانه‌ای و به روش تحلیل محتوای کیفی روایات، در پی پاسخ به این پرسش اساسی در حوزۀ فلسفۀ اخلاق است که خاستگاه انصاف چیست؟ تا از رهگذر آن برای تحقق انصاف و آثار مثبت آن همچون سعادت و اعتلای فرد و جامعه، شایسته‌سالاری در انتخاب و انتصاب افراد، رفع شبهۀ ذهنی و پیش‌گیری از داوری‌های نادرست زمینه‌سازی کند. از ظاهر برخی روایات دربارۀ چیستی خاستگاه انصاف، دو پاسخ شرع یا عقل برداشت می‌شود. اما بررسی مجموع روایات و توجه به قواعد حل تعارض همچون نوع دلالت و رابطۀ دوسویه میان عقل و شرع نشان می‌دهد انصاف از برترین فضائل اخلاقی درونی و حق‌محورِ برخاسته از عقل است و ایمان از مهم‌ترین محرک‌های آن به شمار می‌آید. همچنین اشاره به ضرورت عقلی انصاف در سخن برخی اندیشمندان و سرچشمه ‌گرفتن بیشتر عوامل برانگیزاننده به انصاف مانند بیزاری از بدی، خیرخواهی و جوانمردی، یا بازدارنده از آن مانند خشم، پستی و ناتوانی، از عقل این نتیجه را تأیید و تقویت می‌کند. بنابراین انصاف در حوزۀ اخلاق اسلامی، امضایی است نه تأسیسی و تنها ویژۀ دیندارها نیست و افراد بی‌دین نیز می‌توانند منصف باشند.
کلیدواژه‌ها
انصاف؛ خاستگاه انصاف؛ روایات انصاف؛ حل تعارض روایات؛ محرک‌های انصاف؛ موانع انصاف؛ فلسفۀ اخلاق اسلامی
مراجع
  1. قرآن‌کریم
  2. نهج‌البلاغه
  3. آبی، ابوسعد. (1424ق). نثر الدر (خالد عبدالغنی محفوظ، محقق). بیروت: دار الکتب العلمیة.
  4. آمدی، عبدالواحد. (1366). غرر الحکم و درر الکلم. قم: دفتر تبلیغات اسلامی.
  5. ابن‌‌ابی‌شیبه، عبدالله بن محمد. (1409ق). المصنف (سعید لحام، محقق و معلق). بیروت: دار الفکر.
  6. ابن‌حنبل، احمد. (1419ق). مسند احمد (ابوالمعاطی نوری، محقق). بیروت: عالم الکتب.
  7. ابن‌حمید، صالح. (ناظر). (1420ق). نضرة النعیم فی مکارم اخلاق الرسول الکریم(ص). جدة: دار الوسیلة.
  8. ابن‌صباغ، علی. (1422ق). الفصول المهمة فی معرفة الأئمة (سامی غریری، محقق). قم: دار الحدیث.
  9. ابن‌عابدین، محمدامین. (1415ق). رد المحتار علی الدر المختار. بیروت: دار الفکر.
  10. ابن‌عساکر، علی. (1415ق). تاریخ مدینه دمشق (علی شیری، محقق). بیروت: دار الفکر.
  11. ابن‌فارس، احمد. (1404ق). معجم مقاییس اللغة (عبدالسلام محمد هارون، محقق). قم: دفتر تبلیغات اسلامی.
  12. ابن‌منظور، محمد. (1414ق). لسان العرب. بیروت: دار صادر.
  13. ابوالفرج اصفهانی، علی. (بی‌تا). الأغانی (سمیر جابر، محقق). بیروت: دار الفکر.
  14. ابویعلی، احمد بن علی. (1404ق). مسند أبی یعلى (حسین سلیم اسد، محقق). دمشق: دار المامون للتراث.
  15. اربلی، علی. (1421ق). کشف الغمة فی معرفة الائمة. قم: شریف رضی.
  16. برقی، احمد. (1330). المحاسن (جلال‌الدین حسینی، مصحح و معلق). تهران: دار الکتب الاسلامیة.
  17. بخاری، محمد بن اسماعیل. (1407ق). الجامع الصحیح المختصر (مصطفی دیب البغا، محقق). بیروت: دار ابن کثیر.
  18. بخاری، محمد بن اسماعیل. (بی‌تا). الکنی (هاشم الندوی، محقق). بیروت: دار الفکر.
  19. بیهقی، ابوبکر احمد بن حسین. (1410ق). شعب الإیمان (محمد سعید بسیونی زغلول، محقق). بیروت: دار الکتب العلمیة.
  20. پسندیده، عباس. (1383). پژوهشی در فرهنگ حیا. قم: دار الحدیث.
  21. جوزی، ابن‌قیم. (1407ق). زاد المعاد فی هدی خیر العباد (شعیب الأرناؤوط و عبدالقادر الأرناؤوط، محققان). بیروت: موسسة الرسالة.
  22. جوهری، اسماعیل. (1407ق). الصحاح (احمد عبدالغفور العطار، محقق). بیروت: دار العلم للملایین.
  23. حاکم نیشابوری، محمد بن عبدالله. (1411ق). المستدرک على الصحیحین (مصطلفی عبدالقادر عطا، محقق). بیروت: دار الکتب العلمیة.
  24. حرانی، ابن‌شعبه. (1363). تحف العقول (علی‌اکبر غفاری، مصحح و معلق). قم: موسسۀ نشر اسلامی.
  25. حصفکی، محمد. (1423ق). الدر المختار شرح تنویر الابصار و جامع البحار (عبدالمنعم خلیل ابراهیم، محقق). بیروت: دار الکتب العلمیه.
  26. حلبی، ابوصلاح. (بی‌تا). الکافی (رضا استادی، محقق). اصفهان: کتابخانه‌ عمومی امام علی(ع).
  27. حمیری، ابن‌هشام. (1383ق). السیرة النبویة (محمد محیی‌الدین عبدالحمید، محقق). مصر: مکتبة محمد علی صبیح وأولاده.
  28. خرائطی، ابوبکر. (1411ق). مکارم الاخلاق (سعاد سلیمان خندقاوی، محقق). قاهره: بی‌نا.
  29. خویی، ابوالقاسم. (1410ق). محاضرات فی اصول الفقه (محمد اسحاق فیاض، تقریر). قم: انصاریان.
  30. دیلمی، حسن. (1409ق). أعلام الدین فی صفات المؤمنین (مؤسسۀ آل‌البیت(ع) لإحیاء التراث، محقق). قم: آل‌البیت(ع) لإحیاء التراث.
  31. راغب اصفهانى، حسین. (1404ق). مفردات غریب القرآن. تهران: نشر کتاب.
  32. سیدرضی. (1387). المجازات النبویة (طه محمد زینی، محقق). قاهره: موسسة الحلبی وشرکا.
  33. سیدمرتضی. (1363). الذریعة الی اصول الشیعة (ابوالقاسم گرجی، مصحح و معلق). تهران: دانشگاه تهران.
  34. صدوق، محمد. (1338). معانی الاخبار (علی‌اکبر غفاری، مصحح و معلق). قم: موسسۀ نشر اسلامی.
  35. صدوق، محمد. (1362). الخصال (علی‌اکبر غفاری، مصحح و معلق). قم: جامعۀ مدرسین حوزۀ علمیۀ قم.
  36. صدوق، محمد. (1385ق). علل الشرایع. نجف: المکتبة الحیدریة.
  37. صدوق، محمد. (1404ق). من لایحضره الفقیه (علی‌اکبر غفاری، مصحح و معلق). قم: جامعۀ‌ مدرسین حوزۀ علمیۀ‌ قم.
  38. صنعانی، عبدالرزاق. (1403ق). المصنف (حبیب الرحمن الاعظمی، محقق). بیروت: المکتب الاسلامی.
  39. طریحی، فخرالدین. (1367). مجمع‌البحرین (احمد حسینی، محقق). تهران: نشر فرهنگ اسلامی.
  40. طوسی، محمد. (1400ق). الاقتصاد فی مایجب علی العباد. تهران: کتابخانه جامع چهل‌ستون.
  41. طوسی، محمد. (1414ق). الأمالی (بخش مطالعات اسلامی موسسۀ بعثه، محقق). قم: دار الثقافة.
  42. طوسی، محمد. (1417ق). عدة الأصول (محمدرضا انصاری، محقق). قم: بی‌نا.
  43. طیالسی، سلیمان بن داود. (1419ق). مسند أبی داود الطیالسی (محمد بن عبد المحسن ترکی، محقق). رباط مراکش: دار هجر.
  44. غازی، داود بن سلیمان. (1418ق). مسند الرضا(ع) (محمدجواد حسینی جلالی، محقق). قم: دفتر تبلیغات اسلامی.
  45. فتال نیشابوری، محمد بن احمد. (1375). روضة الواعظین و بصیرة المتعلمین. قم: شریف رضی.
  46. فراهیدی، خلیل. (1410ق). العین (مهدی مخزومی و ابراهیم سامرائی، محققان). قم: دار الهجرة.
  47. فیروزآبادی، محمد. (1384). القاموس المحیط (یوسف الشیخ‌ محمد بقاعی، ضبط و توثیق). بیروت: دار الفکر.
  48. قرائی سلطان آبادی، احمد، و نظری توکلی، سعید. (1394). مفهوم انصاف در اخلاق اسلامی و نسبت آن با قاعده زرین. پژوهشنامه اخلاق، 8(28)، ۴۱-۵۶.
  49. کلینی، محمد. (1363). الکافی (علی‌اکبر غفاری، مصحح و معلق). تهران: دار الکتب الاسلامیة.
  50. مازندرانی، محمدصالح. (1421ق). شرح اصول الکافی (میرزا ابوالحسن شعرانی و سیدعلی عاشور، محققان و مصححان). بیروت: دار احیاء‌ التراث العربی.
  51. متقی ‌هندی، علی. (1409ق). کنز العمال فی سنن الاقوال والافعال (بکری‌حیانی، شرح و تفسیر؛ صفوة سقا، تصحیح). بیروت: مؤسسة الرسالة.
  52. مجلسی، محمدباقر. (1410ق). مرآة العقول فی شرح أخبار آل الرسول (سیدجعفر حسینی، محقق). تهران: دار الکتب الاسلامیه.
  53. مفید، محمد. (1413ق). الارشاد. قم: کنگره جهانی شیخ مفید.
  54. منسوب به امام جعفر صادق(ع). (1400ق). مصباح الشریعة ومفتاح الحقیقة. بیروت: موسسة الاعلمی.
  55. مهتدی بحرانی، عبدالعظیم. (1421ق). من أخلاق الإمام الحسین(ع). قم: شریف رضی.
  56. نائینی، محمدحسین. (1376). فوائد الاصول (محمدعلی کاظمی خراسانی، تحریر). قم: موسسه نشر اسلامی.
  57. نوری، حسین. (1408ق). مستدرک الوسائل ومستنبط المسائل (موسسۀ آل‌البیت(ع) لإحیاء التراث، محقق). بیروت: مؤسسة آل البیت(ع) لإحیاء التراث.
  58. هابز،‌ تامس. (1380). لویاتان (حسین بشیریه، مترجم؛ سی.بی.مکفرسون، ویراستار و مقدمه‌نویس). تهران: نشر نی.
  59. واسطی، علی. (1418ق). عیون الحکم والمواعظ (حسین حسینی، محقق). قم: دار الحدیث.
  60. یعقوبی، احمد. (بی‌تا). تاریخ الیعقوبی. بیروت: دار صادر.
آمار
تعداد مشاهده مقاله: 339
تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 196