سامانه مدیریت نشریات علمی دانشگاه علوم اسلامی رضوی

پیرهادی, علی, مؤذن, سید رضا, رستگار, مریم. (1403). بررسی تطبیقی حدیث خلقت انسان بر صورت خدا در اندیشۀ ابن‌عربی و امام خمینی(ره). , 8(16), 137-159. doi: 10.30513/hd.2025.7311.1293
علی پیرهادی; سید رضا مؤذن; مریم رستگار. "بررسی تطبیقی حدیث خلقت انسان بر صورت خدا در اندیشۀ ابن‌عربی و امام خمینی(ره)". , 8, 16, 1403, 137-159. doi: 10.30513/hd.2025.7311.1293
پیرهادی, علی, مؤذن, سید رضا, رستگار, مریم. (1403). 'بررسی تطبیقی حدیث خلقت انسان بر صورت خدا در اندیشۀ ابن‌عربی و امام خمینی(ره)', , 8(16), pp. 137-159. doi: 10.30513/hd.2025.7311.1293
پیرهادی, علی, مؤذن, سید رضا, رستگار, مریم. بررسی تطبیقی حدیث خلقت انسان بر صورت خدا در اندیشۀ ابن‌عربی و امام خمینی(ره). , 1403; 8(16): 137-159. doi: 10.30513/hd.2025.7311.1293

بررسی تطبیقی حدیث خلقت انسان بر صورت خدا در اندیشۀ ابن‌عربی و امام خمینی(ره)

آموزه‌های حدیثی
مقاله 6، دوره 8، شماره 16، دی 1403، صفحه 137-159    اصل مقاله (657.56 K)
نوع مقاله: علمی ترویجی
شناسه دیجیتال (DOI): 10.30513/hd.2025.7311.1293
نویسندگان
علی پیرهادی1؛ سید رضا مؤذن2؛ مریم رستگار* 3
1استادیار، گروه آموزش معارف اسلامی، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران.
2استادیار، گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشگاه جهرم، جهرم، ایران.
3استادیار، گروه آموزش معـارف اسلامی، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران.
چکیده
حدیث «إِنَّ اللَّهَ خَلَقَ آدَمَ عَلَى صُورَتِهِ» یکی از پرمناقشه‌ترین احادیث در حوزۀ الهیات، انسان‌شناسی و عرفان اسلامی است که در طول قرون متمادی، تفاسیر و تأویلات گوناگونی را در سنت‌های فکری مختلف برانگیخته است. پژوهش حاضر با رویکردی تطبیقی و تحلیلی، به بررسی تفسیر این حدیث در دو منظومۀ فکری برجستۀ عرفانی ـ فلسفی، یعنی اندیشۀ محی‌الدین ابن‌عربی و روح‌الله خمینی می‌پردازد. مسئلۀ اصلی تحقیق، فهم جایگاه انسان و مراتب وجودی او از منظر این دو متفکر است که در چارچوب مفاهیمی چون انسان کامل، خلافت الهی، و ظهور اسماء و صفات الهی، معنا می‌یابد. پژوهش حاضر با استفاده از روش توصیفی-تحلیلی و با بهره‌گیری از منابع اصیل عرفانی و کلامی، نشان می‌دهد که هرچند زبان و قالب‌های بیانی این دو اندیشمند متفاوت است، اما هر دو در تلقی از حدیث مذکور، به نوعی از حقیقت انسان کامل به‌مثابۀ آینۀ تمام‌نمای اسماء و صفات الهی رسیده‌اند. این نگاه، نسبت وثیقی با نظریۀ تجلی، مراتب وجود و وحدت شهود در عرفان ابن‌عربی و ساحت‌های نفس در سلوک عرفانی خمینی دارد. یافته‌های تحقیق حاکی از آن است که در هر دو نظام فکری، حدیث خلقت بر صورت خدا نه‌تنها حامل معنایی جسمانی یا ظاهری نیست، بلکه مدخلی برای تبیین جایگاه انسان در هستی‌شناسی عرفانی و فلسفۀ وجودی او است.
کلیدواژه‌ها
ابن عربی؛ امام خمینی؛ حدیث صورت؛ تشبیه؛ تنزیه
مراجع
  1. ابن‌تیمیه، احمد. (۱۹۹۶م). مجموع الفتاوی. ریاض: مجمع الملک فهد لطباعة المصحف.
  2. ابن‌حجر، احمد بن‌ علی. (۱۳۷۹ق). فتح‌الباری فی شرح صحیح‌البخاری. بیروت: دارالمعرفة.
  3. ابن‌خزیمه، محمد بن‌ اسحاق. (۱۳۹۰ق). التوحید و اثبات صفات الرب. ریاض: مکتبة الرشد.
  4. ابن‌عربی، محی‌الدین. (۱۹۹۴م). الفتوحات المکیة. بیروت: دار صادر.
  5. ابن‌عربی، محی‌الدین. (۲۰۰۲م). فصوص الحکم. قاهره: دارالثقافة.
  6. ابن‌قدامه، عبدالله. (۱۴۰۵ق). اللمعة فی اعتقاد أهل السنة. بیروت: دار الکتاب العربی.
  7. بخاری، محمد بن ‌اسماعیل. (۱۴۲۲ق). الصحیح. بیروت: دار ابن‌کثیر.
  8. بهرامی، علی. (۱۳۸۷ش). فلسفه‌ و‌ عرفان در آثار ابن‌عربی. قم: حوزه.
  9. بیهقی، احمد بن ‌حسین. (۱۳۴۴ق). الأسماء والصفات. حیدرآباد: دارالمعارف.
  10. حسینی، مهدی. (۱۳۹۶ش). زبان‌شناسی و نشانه‌شناسی در عرفان اسلامی. تهران: نی.
  11. خرمشاهی، بهاءالدین. (۱۳۸۴ش). دانشنامۀ قرآن ‌و قرآن‌پژوهی. تهران: معارف.
  12. خمینی، روح‌الله. (۱۳۶۵ش). شرح دعای سحر. تهران: معارف.
  13. خمینی، روح‌الله. (۱۳۶۶ش). شرح چهل حدیث. تهران: بنیاد فرهنگ اسلامی.
  14. خمینی، روح‌الله. (۱۳۶۷ش). شرح حدیث جنود عقل و جهل. تهران: بنیاد نشر آثار امام.
  15. خمینی، روح‌الله. (۱۳۶۸ش). آداب‌الصلوة. تهران: معارف.
  16. خمینی، روح‌الله. (۱۳۶۹ش). اساس عرفان. تهران: معارف.
  17. رازی، فخرالدین ‌محمد بن‌ عمر. (۱۴۲۰ق). التفسیر الکبیر. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
  18. ذهبی، شمس‌الدین. (۱۹۹۸م). سیر أعلام النبلاء. بیروت: مؤسسة الرسالة.
  19. نصر، حسین. (۲۰۰۷م). دانش ‌و معنویت در اسلام، (ترجمۀ احمد آرام). تهران: طرح نو.
  20. شمس‌الدین، مسلم ‌بن‌ حجاج. (۱۴۰۷ق). الصحیح. بیروت: دارالفکر.
  21. شهید مطهری، مرتضی. (۱۳۶۸). عرفان اسلامی. تهران: صدرا.
  22. صدوق، محمد بن‌ علی ‌بن‌ بابویه. (۱۳۹۸ق). التوحید. قم: جامعۀ مدرسین.
  23. طباطبایی، سید محمدحسین. (۱۳۷۲ش). الإیضاح فی أسرار التوحید. قم: دارالعرفان.
  24. طباطبایی، سید محمدحسین. (۱۴۱۷ق). المیزان فی تفسیر القرآن. قم: مؤسسة النشر الإسلامی.
  25. عبدالجبار، قاضی. (۱۹۶۵م). شرح الأصول الخمسة. قاهره: دارالفکر العربی.
  26. کاظمی، رضا. (۱۳۹۸ش). بازخوانی فلسفی حدیث صورت در اندیشۀ ابن‌عربی. مجلۀ علوم انسانی و فلسفه، 12(4)، 345–
  27. کلینی، محمد بن‌ یعقوب. (۱۴۰۷ق). الکافی. قم: دار الکتب الإسلامیة.
  28. مرندی، سید محمد. (۱۳۹۵ش). روش هرمنوتیکی ابن‌عربی. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
  29. موسوی ‌همدانی، محمدعلی. (۱۳۹۰ش). انسان کامل در عرفان اسلامی. قم: جمال.
  30. نووی، یحیی. (۱۹۹۶م). شرح صحیح مسلم. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
  31. Chittick, William C. (1989). The Sufi Path of Knowledge: Ibn al-‘Arabi’s Metaphysics of Imagination. Albany: State University of New York Press.11
آمار
تعداد مشاهده مقاله: 219
تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 126