سامانه مدیریت نشریات علمی دانشگاه علوم اسلامی رضوی

مستشرق, مجتبی, باقری, علی اوسط. (1404). تحلیل هستی‌شناختی کرامت انسانی و نسبت آن با تفضیل در آیۀ‌ تکریم. , 22(42), 123-154. doi: 10.30513/qd.2025.6801.2502
مجتبی مستشرق; علی اوسط باقری. "تحلیل هستی‌شناختی کرامت انسانی و نسبت آن با تفضیل در آیۀ‌ تکریم". , 22, 42, 1404, 123-154. doi: 10.30513/qd.2025.6801.2502
مستشرق, مجتبی, باقری, علی اوسط. (1404). 'تحلیل هستی‌شناختی کرامت انسانی و نسبت آن با تفضیل در آیۀ‌ تکریم', , 22(42), pp. 123-154. doi: 10.30513/qd.2025.6801.2502
مستشرق, مجتبی, باقری, علی اوسط. تحلیل هستی‌شناختی کرامت انسانی و نسبت آن با تفضیل در آیۀ‌ تکریم. , 1404; 22(42): 123-154. doi: 10.30513/qd.2025.6801.2502

تحلیل هستی‌شناختی کرامت انسانی و نسبت آن با تفضیل در آیۀ‌ تکریم

آموزه‌های قرآنی
مقاله 4، دوره 22، شماره 42، دی 1404، صفحه 123-154    اصل مقاله (1.34 M)
نوع مقاله: پژوهشی
شناسه دیجیتال (DOI): 10.30513/qd.2025.6801.2502
نویسندگان
مجتبی مستشرق* 1؛ علی اوسط باقری2
1دانشجوی دکتری علوم قرآن و حدیث، گروه تفسیر و علوم قرآن، مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره)، قم، ایران.
2استادیار، گروه تفسیر و علوم قرآن، مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره)، قم، ایران.
چکیده
آیۀ تکریم (اسراء/۷۰ )، از آیات بنیادین قرآن در تبیین منزلت انسان در نظام آفرینش است که با دو تعبیر «تکریم» و «تفضیل»، به کرامت ذاتی و برتری انسان بر سایر مخلوقات اشاره دارد. این پژوهش با هدف تبیین هستی‌شناختی کرامت انسانی و تحلیل مفهومی نسبت آن با تفضیل، درصدد قرائتی منسجم و دقیق از آیۀ تکریم است. این تحقیق با روش مطالعۀ کتابخانه‌ای و حل مسئلۀ تحلیلی-تفسیری، مبتنی بر تفسیر موضوعی، به آن می‌پردازد. فهم روشن‌تر از حقیقت کرامت ذاتی و نسبت آن با برتری‌های نسبی انسان می‌تواند پایه‌ای نظری برای بازخوانی نظام ارزش‌گذاری انسانی در قرآن و دفاع عقلانی از مبانی حقوق بشر در نگاه توحیدی فراهم کند. بر اساس یافته‌های پژوهش، کرامت انسان در این آیه، موهبتی الهی، همگانی، غیرقابل سلب و متعلق به ذات نوع انسان است که در وجود همۀ افراد بشر به‌صورت بالقوه نهاده شده است. این کرامتْ تنها در صورت فعلیت یافتن از طریق حرکت اختیاری انسان در مسیر کمال، می‌تواند منشأ بهره‌مندی از حقوق و شئون انسانی گردد. در ادامه، «تفضیل» به‌مثابۀ تجلی بیرونی کرامت انسان در مقایسه با سایر مخلوقات تحلیل شده و روشن گردیده است که این دو مفهومْ در نسبت طولی با یکدیگرند. همچنین تفسیر واژۀ «کثیر» در عبارت <فَضَّلْناهُمْ عَلى‏ کَثیرٍ مِمَّنْ خَلَقْنا> ناظر به فراوانی مفضَّل‌علیه است نه تحدید دایرۀ آن، تا از آن نفی برتری نوع انسان بر برخی مخلوقات مانند فرشتگان را نتیجه گرفت.
کلیدواژه‌ها
کرامت ذاتی؛ آیۀ تکریم؛ کرامت اکتسابی؛ ویژگی‌های کرامت ذاتی؛ کرامت انسان
مراجع
قرآن کریم

  1. آلوسی، محمود بن عبدالله. (1415ق). روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم و السبع المثانی. بیروت: دار الکتب العلمیة.
  2. ابن‌درید، محمد بن حسن. (1998م). جمهرة اللغة. بیروت: دار العلم للملایین.
  3. ابن‌سیده، علی بن اسماعیل. (1421ق). المحکم ‌و المحیط‌ الأعظم. بیروت: دار الکتب العلمیة.
  4. ابن‌عاشور، محمدطاهر. (1420ق). تفسیر التحریر و التنویر (تفسیر ابن عاشور). بیروت: مؤسسة التاریخ‌ العربی.
  5. ابن‌فارس، احمد بن فارس. (1404ق). معجم مقاییس اللغة، قم: مکتب الإعلام الإسلامی.
  6. ابن‌منظور، محمد بن مکرم. (1408ق). لسان العرب. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
  7. ازهری، محمد بن احمد. (1421ق). تهذیب اللغة. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
  8. بیضاوی، عبدالله بن عمر. (1418ق). أنوار التنزیل و أسرار التاویل. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
  9. تهانوی، محمدعلی. (1996م). موسوعة کشاف اصطلاحات الفنون و العلوم. بیروت: مکتبة لبنان ناشرون.
  10. جعفری، محمدتقی. (1370ش). تحقیق در دو نظام حقوق جهانی بشر از دیدگاه اسلام و غرب و تطبیق آن دو بر یکدیگر. تهران: دفتر خدمات حقوقی بین‌المللی جمهوری اسلامی ایران.
  11. جوادی آملی، عبدالله. (1366ش). کرامت در قرآن. تهران: رجاء.
  12. جوادی آملی، عبدالله. (1381ش). تفسیر موضوعی قرآن کریم، (ج14: صورت و سیرت انسان در قرآن). قم: اسراء.
  13. جوادی آملی، عبدالله. (1385ش). سرچشمۀ اندیشه، (ج2). قم: اسراء.
  14. جوادی آملی، عبدالله. (1389ش). انسان از آغاز تا انجام. قم: اسراء.
  15. جوهری، اسماعیل بن حماد. (1404ق). تاج اللغة و صحاح العربیة (الصحاح). بیروت: دار العلم للملایین.
  16. حسینی شیرازی، سید محمد. (1410ق). القول السدید فی شرح التجرید. قم: دار الإیمان.
  17. حمود، محمد جمیل. (1421ق). الفوائد البهیة فی شرح عقائد الإمامیة. بیروت: مؤسسة الأعلمی.
  18. حلی، جمال‌الدین. (1413ق). کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد، (با تعلیقات حسن حسن‌زاده). قم: مؤسسة النشر الإسلامی.
  19. خرازی، سید محسن. (1417ق). بدایة المعارف فی شرح عقائد الامامیة. قم: مؤسسة النشر الإسلامی.
  20. خویی، سید ابوالقاسم. (1418ق). البیان فی تفسیر القرآن. قم: مؤسسة إحیاء آثار الإمام الخویی.
  21. دهخدا، علی‌اکبر. (1377ش). لغتنامه. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
  22. راغب اصفهانی، حسین بن محمد. (1412ق). مفردات ألفاظ القرآن. بیروت: دار الشامیه.
  23. رضایی اصفهانی، محمدعلی؛ حسین، صدیق. (1393ش). بررسی تطبیقی تفسیر آیۀ کرامت. مطالعات تفسیری، 5(19)، 111-126. https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.22287256.1393.5.19.6.4
  24. رهبر، محمد؛ عزیزی‌کیا، غلام‌علی. (1401ش). ملاک خلافت انسان از خداوند در دو آیۀ کرامت و امانت. معرفت، 31(293)، 51-59.
  25. زمخشری، محمد بن عمر. (1407ق). الکشاف. بیروت: دار الکتاب العربی.
  26. سادوک، بنیامین؛ سادوک، ویرجینیا. (1385ش). خلاصۀ روان‌پزشکی، (ج سوم. ترجمۀ نصرت‌الله پورافکاری). تهران: شهرآب.
  27. سیدمرتضی، علی بن حسین. (1431ق). تفسیر الشریف المرتضی. بیروت: مؤسسة الأعلمی.
  28. صاحب، اسماعیل بن عباد. (1414ق). المحیط فی اللغة. بیروت: عالم الکتب.
  29. طباطبایی، سید محمدحسین. (1352ش). المیزان فی تفسیر القرآن. بیروت: مؤسسة الأعلمی‌.
  30. طبرسی، فضل بن حسن. (1372ش). مجمع البیان فی تفسیر القرآن. تهران: ناصرخسرو.
  31. طوسی، محمد بن حسن. (بی‌تا). التبیان فی تفسیر القرآن. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
  32. طوسی، نصیرالدین. (1407ق). تجرید الاعتقاد. قم: دفتر تبلیغات اسلامی.
  33. طیب، عبدالحسین. (1369ش). أطیب البیان فی تفسیر القرآن. تهران: اسلام.
  34. عسکری، حسن بن عبدالله. (1400ق). الفروق فی اللغة. بیروت: دار الآفاق الجدیدة.
  35. فخر رازی، محمد بن عمر. (1420ق). التفسیر الکبیر (مفاتیح الغیب). بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
  36. فراهیدی، خلیل‌ بن ‌احمد. (1406ق). کتاب العین. قم: دار الهجرة.
  37. فیومی، احمد بن محمد: (1414ق). المصباح المنیر فی غریب الشرح الکبیر للرافعی. قم: دار الهجرة.
  38. قرشی بنابی، علی‌اکبر. (1371ش). قاموس قرآن. تهران: دار الکتب الإسلامیة.
  39. غریبی، محمدمهدی؛ صفری، علی؛ مهدوی‌راد، محمدعلی. (1401ش). مقایسۀ مفهوم قرآنی تفضیل با مفهوم تبعیض در علوم اجتماعی و استلزامات آن در مباحث جنسیتی. آموزه‌های قرآنی، 19(36)، 74-51. https://doi.org/10.30513/qd.2021.1925.1387
  40. مصباح یزدی، محمدتقی. (1380ش). به سوی خودسازی، (نگارش کریم سبحانی). قم: مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
  41. مصباح یزدی، محمدتقی. (1396ش). نظریۀ حقوقی اسلام. قم: مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
  42. مصطفوی، حسن. (1368ش). التحقیق فی کلمات القرآن الکریم. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
  43. معین، محمد. (1388ش). فرهنگ فارسی. تهران: امیرکبیر.
  44. مکارم شیرازی، ناصر و دیگران. (1371ش). تفسیر نمونه. تهران: دار الکتب الإسلامیة.
  45. مظفر، محمدرضا. (1428ق). المنطق. قم: مؤسسة النشر الإسلامی.
  46. یدالله‌پور، بهروز. (1388ش). معناشناسی کرامت انسان در قرآن. پژوهشنامۀ علوم و معارف قرآن کریم، ش2، 119-141.
  47. یدالله‌پور، بهروز. (1391ش). کرامت انسان در قرآن. قم: ادیان.
آمار
تعداد مشاهده مقاله: 307
تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 283