استادیار، گروه معارف اسلامی، دانشگاه دامغان، دامغان، ایران.
چکیده
توماس رابرت مالتوس، با طرح نظریۀ «فقر منابع»، بر این باور بود که جمعیت با نرخ تصاعدی رشد میکند، درحالیکه منابعْ تنها با نرخ حسابی افزایش مییابند. نتیجه آنکه، دیر یا زود جوامع انسانی با شکافی فزاینده میان نیاز و توان تولید روبهرو خواهند شد و در پی آن، فقر، قحطی و بیماری بهعنوان عوامل طبیعیِ تعادلبخش، وارد صحنه میشوند. این نظریه مبنای بسیاری از سیاستهای کنترل جمعیت، توزیع منابع و برنامههای توسعه در سطح جهانی قرار گرفته است. مقالۀ حاضر با رویکردی تحلیلی، به نقادی این نظریه از منظر قرآن کریم میپردازد. یافتههای پژوهش نشان میدهد که نظریۀ مالتوس صرفاً مدل آماری نیست، بلکه بازتابدهندۀ جهانبینی خاصی است که نیازمند نقد معرفتی و بازتعریف مفاهیم بنیادین آن از منظر قرآنی است. نظریۀ مالتوس از منظر قرآن با چند اشکال اساسی مواجه است. اولاً فرضِ فقدان حکمت و رزاقیت در نظام طبیعت، مغایر با آموزههای قرآنی است که منابع را فراوان و جلوهای از فیض الهی و مسخر و ملازم انسان معرفی میکند. رزق مقولهای حتمی و مقدر است و اعمال انسان رابطۀ مستقیم با منابع و میزان برخورداری انسان از نعمات الهی دارد. بنابراین، فقر پدیدهای بشری محسوب میشود و قرآن سفارش مؤکد در حل این معضل اجتماعی دارد. تصویر انسان بهمثابۀ مصرفکنندهای خودخواه، در تضاد با نقش خلیفةاللهی و مسئولانۀ او در نظام قرآنی است. ازاینرو جمعیت نهتنها تهدید محسوب نمیشود، بلکه فرصتی برای آبادانی و عمران زمین به شمار میرود.
ابنشعبۀ حرانى، حسن بن على. (1363ق). تحف العقول. قم: جامعه مدرسین
بیگی، مجید. (۱۴۰۱ش). بررسی و تبیین مناسبات سنت الهی رزق با فعالیت اقتصادی در آیینۀ قرآن و حدیث. کنگرۀ بینالمللی اقتصاد، اشتغال و تولید در آیینۀ قرآن و عترت(ع). دانشگاه امام رضا(ع). مشهد.
تمیمی آمدی، عبدالواحد بن محمد. (1410ق). غرر الحکم و درر الکلم. قم: دارالکتب الاسلامیة.
جمالی، محمد؛ ذوالفقارطلب، مصطفی؛ هاشمی، سید احمد. (۱۳۹۳ش). پیشینۀ تاریخی برنامۀ جهانی کنترل جمعیت. فصلنامۀ تاریخ پزشکی، 6(20)، 161-191. https://doi.org/10.22037/mhj.v6i20.10914
حسینی طهرانی، سید محمدحسین. (۱۴۲۵ق). رسالۀ نکاحیه: کاهش جمعیت ضربهای سهمگین بر پیکر مسلمین. مشهد: مؤسسۀ ترجمه و نشر علوم و معارف اسلام.
رشیدی، علیرضا و همکاران (۱۳۹۳ش). علل فردی بروز فقر از منظر قرآن و حدیث. مهندسی فرهنگی، 8(80).
راغب اصفهانی، حسین بن محمد. (۱۴۱۲ق). مفردات ألفاظ القرآن. بیروت – دمشق: دارالشامیه.
زبیدی، محمد مرتضی. (۱۴۱۴ق). تاج العروس من جواهر القاموس. بیروت: دارالفکر.
شکاری، غلامرضا. (1392ش). جمعیتشناسی عمومی. تهران: دانشگاه پیام نور.
طبرسى، فضل بن حسن. (1372ش). مجمع البیان فی تفسیر القرآن. تهران: ناصرخسرو.
کلینى، محمد بن یعقوب. (1407ق). الکافی. تهران: اسلامیه.
مدرسى، محمدتقى. (1419ق). من هدى القرآن. تهران: دار محبی الحسین.
مجلسى، محمدباقر. (1403ق). بحار الأنوار. بیروت: دار الاحیاء التراث العربی.
مکارم شیرازى، ناصر؛ و همکاران. (1371ش). تفسیر نمونه. تهران: دار الکتب الإسلامیة.
میرسندسی، سید محسن. (1403ش). تبیین جامعهشناختی توزیع عادلانۀ منابع و ثروتها از دیدگاه قرآن کر یم. آموزههای قرآنی، 21(40)، 57-105. https://doi.org/10.30513/qd.2025.6506.2453
میرمعزی، سید حسین؛ غفاری، مجتبی؛ عباسی، حامد. (1398ش). مفهوم کمیابی در اقتصاد سرمایهداری و اقتصاد اسلامی. معرفت اقتصاد اسلامی، 11(1)، 151-164.
موسوی، سید رسول. (1394ش). گونهشناسی نعمت در قرآن. تفسیر اهلالبیت(ع)، 3(1)، 49-64.
Boserup, Ester. 1965. The Conditions of Agricultural Growth: The Economics of Agrarian Change under Population Pressure. Chicago: Aldine Publishing Company.
Connelly, M. (2008). Fatal Misconception: The Struggle to Control World Population. Harvard University Press.
Hartmann, B. (1995). Reproductive Rights and Wrongs: The Global Politics of Population Control. South End Press.
Malthus, T.R. (1826). An Essay on the Principle of Population, (2nd ed.). London: J. Murray.
Marx, Karl. 1867. Capital: A Critique of Political Economy. Vol. 1. Hamburg: Otto Meissner Verlag.
Sen, A. (1983). Poverty and Famines: An Essay on Entitlement and Deprivation. Oxford: Clarendon Press.
Simon, J. (1981). The Ultimate Resource. Princeton University Press.
Sinding, S. (2000). Population, Poverty and Economic Development. Population Bulletin, Vol. 55, No. 2.
Waterman, Anthony M. C. 2002. “Economics as Theology: Adam Smith’s Wealth of Nations.” Southern Economic Journal, 68(4): 907–921. http://doi.org/10.2307/1061499.
