سامانه مدیریت نشریات علمی دانشگاه علوم اسلامی رضوی

رستمیان, فرشته, مریوانی, ناصر, ملکی, محمدامین. (1404). امکان‌سنجی فقهی ممانعت حکومت از مهاجرت مسلمانان به کشورهای غیراسلامی. , 6(10), 63-88. doi: 10.30513/jwd.2025.7529.1249
فرشته رستمیان; ناصر مریوانی; محمدامین ملکی. "امکان‌سنجی فقهی ممانعت حکومت از مهاجرت مسلمانان به کشورهای غیراسلامی". , 6, 10, 1404, 63-88. doi: 10.30513/jwd.2025.7529.1249
رستمیان, فرشته, مریوانی, ناصر, ملکی, محمدامین. (1404). 'امکان‌سنجی فقهی ممانعت حکومت از مهاجرت مسلمانان به کشورهای غیراسلامی', , 6(10), pp. 63-88. doi: 10.30513/jwd.2025.7529.1249
رستمیان, فرشته, مریوانی, ناصر, ملکی, محمدامین. امکان‌سنجی فقهی ممانعت حکومت از مهاجرت مسلمانان به کشورهای غیراسلامی. , 1404; 6(10): 63-88. doi: 10.30513/jwd.2025.7529.1249

امکان‌سنجی فقهی ممانعت حکومت از مهاجرت مسلمانان به کشورهای غیراسلامی

آموزه‌های فقه عبادی
مقاله 3، دوره 6، شماره 10، فروردین 1404، صفحه 63-88    اصل مقاله (1.03 M)
نوع مقاله: علمی پژوهشی
شناسه دیجیتال (DOI): 10.30513/jwd.2025.7529.1249
نویسندگان
فرشته رستمیان* 1؛ ناصر مریوانی2؛ محمدامین ملکی3
1دانشجوی دکتری، رشتۀ فقه ومبانی حقوق اسلامی، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران.
2استادیار، گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی، دانشکدۀ الهیات حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد علوم و تحقیقات، تهران، ایران.
3استادیار، گروه حقوق اسلامی، دانشکدۀ حقوق قضایی، دانشگاه علوم قضایی و خدمات اداری، تهران، ایران.
چکیده
یکی از گونه‌های مهاجرت، مهاجرت مسلمانان به سرزمین‌های غیراسلامی است. در فقه اسلامی نمی‌توان حکمی عمومی برای این‌گونه از مهاجرت یافت. این پژوهش به روش توصیفی- تحلیلی و با بهره‌گیری از منابع کتابخانه‌ای به‌دنبالِ تبیین وظیفۀ حکومت اسلامی دربارۀ پدیدۀ مهاجرت مسلمانان به کشورهای غیراسلامی است. برای دست یافتن به این هدف، پس از تببین فقهی مفهوم مورد نظر از مهاجرت و سرزمین غیراسلامی، ادله‌ای که مهاجرت به این سرزمین‌ها را مجاز یا الزامی می‌سازند، تبیین شده‌اند. بروز مؤلفه‌هایی مانند ناتوانی بر حفظ دین و نفس در سرزمین مبدأ، نیاز به تبلیغ دین و وجود مصالحی قابل توجه، سبب حکم به وجوب مهاجرت خواهد شد. با این حال، در سوی مقابل، ادله‌ای‌ را می‌توان یافت که بر اساس آن‌ها حکومت اسلامی مجاز به تحدید مهاجرت یا منع از آن خواهد بود. دستاورد نوشتار آن است که بنابر ادله‌ای، حکومت اسلامی می‌تواند با وجود مؤلفه‌های مربوط به مصالح شخصی افراد، از مهاجرت مسلمانان جلوگیری نماید یا ضمانت‌های لازم برای الزام به بازگشت مهاجران را اتخاذ نماید. این ادله عبارت‌اند از: قاعدۀ نفی سبیل، وجوب حفظ نظام زیستی و حاکمیتی توسط حکومت اسلامی، لزوم حفظ نسل و بایستگی پاسداری از دین و ارزش‌های معرفتی مهاجران.
کلیدواژه‌ها
مهاجرت؛ حکومت اسلامی؛ سرزمین غیراسلامی؛ مصلحت
مراجع
قرآن مجید.

  1. ابراهیمی، سید نصرالله. (1383 ش). حقوق بین‌المللی خصوصی. تهران: سمت.
  2. ابن‌اثیر، مبارک بن محمد. (1367 ش). النهایة فی غریب الحدیث و الاثر. قم: اسماعیلیان.
  3. ابن‌بابویه، محمد بن علی. (1403 ق). معانی الأخبار. قم: اسلامی.
  4. ابن‌درید، محمد بن حسن. (1988 م). جمهرة اللغه. بیروت: دار العلم للملایین.
  5. ابن‌طاووس، علی بن موسی. (1400 ق). الطرائف فی معرفة مذاهب الطوائف. قم: خیام.
  6. ابن‌عاشور، محمد طاهر. (1427 ق). مقاصد الشریعة الاسلامیه. تونس: دار سُخنون للنشر و التوزیع.
  7. ابن‌فارس، احمد. (1404 ق). معجم مقاییس اللغه. قم: مکتب الاعلام الاسلامی.
  8. ابن‌کثیر، اسماعیل بن عمر. (1397 ق). السیرة النبویه. بیروت: دار المعرفة.
  9. ابن‌منظور، محمد بن مکرم. (1414 ق). لسان العرب. بیروت: دار صادر.
  10. ابن‌هشام، عبدالملک بن هشام. (1411 ق). السیرة النبویه. بیروت: دار الجیل.
  11. ازهری، محمد بن احمد. (1421 ق). تهذیب اللغه. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
  12. اصفهانی، محمد حسین. (1427 ق). حاشیة المکاسب. قم: ذوی القربی.
  13. انصاری، مرتضی. (1415 ق). القضاء و الشهادات. قم: کنگره بزرگداشت دویستمین سالگرد میلاد شیخ انصاری.
  14. انصاری، مرتضی. (1425 ق). المکاسب. قم: کنگره بزرگداشت دویستمین سالگرد میلاد شیخ انصاری.
  15. ایروانی، علی بن عبدالحسین. (بی‌تا). حاشیة المکاسب. بی‌جا: بی‌نا.
  16. بجنوردی، سید محمدحسن. (1377 ش). القواعد الفقهیه. قم: الهادی.
  17. برقی، احمد بن محمد بن خالد. (1371 ق). المحاسن. قم: دار الکتب الاسلامیة.
  18. بلاغی، محمد جواد. (بی‌تا). آلاء الرحمن فی تفسیر القرآن. قم: وجدانی.
  19. جرجانی، ابوالفتح. (1362). تفسیر شاهی. تهران: نوید اسلام.
  20. جمعی از پژوهشگران. (1423 ق). موسوعة الفقه الاسلامی طبقاً لمذهب اهل البیت‰. قم: مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامی.
  21. حسینی ترکستانی، سید امیرحسین. (1397 ش). تطبیق قاعده نفی سبیل بر قوانین افغانستان و سند استراتژیک آمریکا. قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
  22. حسینی طهرانی، سید محمدحسین. (1415 ق). رساله نکاحیه یا کاهش جمعیت ضربه‌ای سهمگین بر پیکر مسلمین. تهران: حکمت.
  23. حسینی طهرانی، سید محمدحسین. (1418 ق). ولایة الفقیه. بیروت: دار المحجة البیضاء.
  24. حسینی مراغی، عبدالفتاح. (1417 ق). العناوین الفقهیه. قم: مؤسسه نشر اسلامی.
  25. حکیم، سید محسن. (بی‌تا). نهج الفقاهه. قم: 22 بهمن.
  26. خویی، سید ابوالقاسم. (1418 ق). موسوعة الامام الخویی. قم: مؤسسه احیاء آثار الامام الخویی.
  27. دهخدا، علی‌اکبر. (1338 ش). لغت‌نامه فارسی. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
  28. راغب اصفهانی، حسین بن محمد. (1412 ق). مفردات الألفاظ القرآن. بیروت: دار القلم.
  29. زارعی سبزواری، عباسعلی. (1430 ق). القواعد الفقهیه. قم: اسلامی.
  30. زبیدی، محمد بن محمد. (1414 ق). تاج العروس. بیروت: دار الفکر.
  31. سبحانی، جعفر. (1383 ش). اصول الفقه المقارن فیما لا نص فیه. قم: مؤسسه امام صادق†.
  32. سعدی، ابوحبیب. (1408 ق). القاموس الفقه لغة و اصطلاحاً. دمشق: دار الفکر.
  33. سیستانی، علی. (1414 ق). الرافد فی علم الاصول. قم: مکتبه آیه الله سیستانی.
  34. شافعی، محمد بن ادریس. (1412 ق). احکام القرآن. بیروت: دار الکتب العلمیة.
  35. شوکانی، محمد. (1409 ق). ارشاد الفحول. بیروت: دار الفکر.
  36. شهبازی، آرامش و امیر چهل امیرانی. (1395 ش). حمایت از مهاجران غیر قانونی در حقوق بین‌الملل. تهران: مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های حقوقی شهر دانش.
  37. شهید اول، محمد بن مکی. (1430 ق). موسوعة الشهید الاول. قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
  38. شهید ثانی، زین‌الدین بن علی. (1380 ش). روض الجنان فی شرح ارشاد الاذهان. قم: بوستان کتاب.
  39. شهید ثانی، زین‌الدین بن علی. (1413 ق). مسالک الافهام الی تنقیح شرائع الاسلام. قم: مؤسسه المعارف الاسلامیه.
  40. صنقور، محمد. (1428 ق). المعجم الاصولی. قم: دوم، منشورات الطیار.
  41. طباطبایی کربلایی، سید علی بن محمد علی. (1418 ق). ریاض المسائل. قم: آل البیت(ع).
  42. طباطبایی، سید محمدحسین. (1390 ق). المیزان فی تفسیر القرآن. بیروت: مؤسسة الاعلمی.
  43. طبرسی، فضل بن حسن. (1372 ش). مجمع البیان فی تفسیر القرآن. تهران: ناصرخسرو.
  44. طریحی، فخرالدین. (1375 ش). مجمع البحرین. تهران: مرتضوی.
  45. طوسی، محمد بن حسن. (بی‌تا). التبیان فی تفسیر القرآن. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
  46. طوسی، محمد بن حسن. (1387 ق). المبسوط فی فقه الامامیه. تهران: مکتبه المرتضویه.
  47. طوفی، سلیمان. (1409 ق). شرح مختصر الروضه. بیروت: دار الفکر.
  48. عاصمی، عبدالرحمن بن محمد. (بی‌تا). حاشیة الروض المربع. نرم‌افزار مکتبه الشامله.
  49. عالم، عبدالرحمن. (1377 ش). بنیادهای علم سیاست. تهران: نشر نی.
  50. عراقی، ضیاءالدین. (1414 ق). شرح تبصرة المتعلمین. قم: اسلامی.
  51. علامه حلی، حسن بن یوسف. (1412 ق). منتهی المطلب فی تحقیق المذهب. مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی.
  52. علیدوست، ابوالقاسم. (1388 ش). فقه و مصلحت. تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
  53. عمید زنجانی، عباسعلی. (1367 ش). فقه سیاسی. تهران: امیرکبیر.
  54. فراهیدی، خلیل بن احمد. (1409 ق). کتاب العین. قم: هجرت.
  55. قرضاوی، یوسف. (1392 ش). دراسة فی فقه المقاصد الشریعة بین المقاصد الکلیة و النصوص الجزییه، (ترجمۀ محمد آزاد شافعی و سید رضا اسعدی). تهران: احسان.
  56. قرطبی، محمد بن احمد. (1364 ش). الجامع لاحکام القرآن. تهران: ناصرخسرو.
  57. کاشانی، حبیب‌الله. (1404 ق). مستقصی مدارک القواعد و منتهی ضوابط الفوائد. قم: المطبعة العلمیة.
  58. کاشف‌الغطاء، علی. (1408 ق). مصادر الحکم الشرعی والقانون المدنی. نجف: مطبعة الآداب.
  59. کشّی، محمد بن عمر. (1409 ق). رجال الکشی. مشهد: دانشگاه مشهد.
  60. کلینی، محمد بن یعقوب. (1429 ق). الکافی. قم: دار الحدیث.
  61. کوکسال، اسماعیل. (2000 م). تغیّر الاحکام فی الشریعة الاسلامیه. بیروت: دار الرسالة.
  62. لاری، سید عبدالحسین. (1318 ق). التعلیقة علی المکاسب. قم: مؤسسة المعارف الاسلامیة.
  63. لک‌زایی، نجف. (1393). «مطالعات فقه امنیتی». پژوهشنامه علوم سیاسی، شماره 36، صص 181-206.
  64. مروزی، اسحاق بن منصور. (1425 ق). مسائل الامام احمد بن حنبل و اسحاق بن راهویه. مدینه: عماده البحث العلمی.
  65. مجلسی، محمدباقر. (1403 ق). بحار الانوار. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
  66. مجلسی، محمدباقر. (1404 ق). مرآة العقول فی شرح اخبار آل الرسول(ع). تهران: دار المکتبة الاسلامیة.
  67. محسنی، محمد آصف. (1387 ش). حدود الشریعه. قم: بوستان کتاب.
  68. محقق حلی، جعفر بن حسن. (1423 ق). معارج الاصول (طبع جدید). لندن: مؤسسه امام علی(ع).
  69. محقق کرکی، علی بن حسین. (1414 ق). جامع المقاصد فی شرح القواعد. قم: مؤسسة آل البیت(ع) لإحیاء التراث.
  70. مصطفوی، سید محمد کاظم. (1421 ق). القواعد الفقهیه. قم: مؤسسه نشر اسلامی.
  71. معرفت، محمدهادی. (1429 ق). التفسیر الأثری الجامع. قم: مؤسسه تمهید.
  72. مقدس اردبیلی، احمد بن محمد. (بی‌تا). زبدة البیان فی احکام القرآن. تهران: المکتبة المرتضویة.
  73. مقدس اردبیلی، احمد بن محمد. (1438 ق). مجمع الفائدة و البرهان. قم: اسلامی.
  74. مکارم شیرازی، ناصر. (1427 ق). استفتائات. قم: مدرسه امام علی بن ابی طالب(ع).
  75. مکارم شیرازی، ناصر. (1377 ش). انوار الفقاهه. قم: مدرسه الامام علی بن ابی طالب(ع).
  76. مکارم شیرازی، ناصر. (1373 ش). تفسیر نمونه. تهران: اسلامیه.
  77. منتظری، حسینعلی. (1408 ق). دراسات فی ولایة الفقیه و فقه الدولة الاسلامیه. قم: دفتر تبلیغات اسلامی.
  78. موسوی خمینی، سید روح‌الله. (1381 ش). توضیح المسائل (امام و مراجع). قم: دفتر انتشارات اسلامی.
  79. موسوی خمینی، سید روح‌الله. (1379 ش). کتاب البیع. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار حضرت امام خمینی(ره).
  80. میرزای قمی، ابوالقاسم. (1430 ق). القوانین المحکمة فی الاصول. قم: احیاء الکتب الاسلامیة.
  81. میرزای قمی، ابوالقاسم. (1371 ش). جامع الشتات. تهران: کیهان.
  82. میری رستمی، سید محمد و همکاران. (1398ش). «بررسی الزامات بین‌المللی در مواجهه با قاعده نفی سبیل و تأثیر آن در بقاء نظام از منظر قرآن و فقه امامیه». مطالعات قرآنی، شماره 4، صص 111-138.
  83. نایینی، محمدحسین. (1376 ش). فوائد الاصول. قم: اسلامی.
  84. نباتیان، محمد اسماعیل. (1400 ش). فقه و امنیت: امنیت‌پژوهی در تراث فقه شیعه. قم: نشر پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
  85. نجفی، محمدحسن. (1363 ش). جواهر الکلام. تهران: اسلامیه.
  86. نووی، یحیی بن شرف. (بی‌تا). المجموع شرح المهذب. مدینه: مکتبة المسجد النبوی(ص).
  87. یزدی، محمد. (1415 ق). فقه القرآن. قم: اسماعیلیان.
آمار
تعداد مشاهده مقاله: 159
تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 88