بررسی تطبیقی معرفتشناسی دینی از دیدگاه ملاصدرا و پلانتینگا | ||
| آموزههای فلسفۀ اسلامی | ||
| مقاله 5، دوره 20، شماره 37، دی 1404، صفحه 143-178 اصل مقاله (1.16 M) | ||
| نوع مقاله: علمی پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.30513/ipd.2026.7659.1666 | ||
| نویسنده | ||
| فهیمه خوشنویسان* | ||
| دانشآموختۀ دکتری تخصصی، گروه فلسفۀ دین، دانشکدۀ الهیات و علوم اسلامی، دانشگاه پیام نور (مرکز تحصیلات تکمیلی)، تهران، ایران. | ||
| چکیده | ||
| مسئلۀ مقاله ارائۀ الگویی نوین از عقلانیت دینی بر اساس مبانی معرفت دینی در دو نظام فکری ملاصدرا و پلانتینگا است؛ الگویی جامع که بتواند عناصر هستیشناختی و وجودی سنت اسلامی را با معیارهای معرفتشناسی تحلیلی معاصر تلفیق کند. ملاصدرا با تأکید بر علم حضوری، تشکیک وجود و اتحاد عاقل و معقول، ساختاری از معرفت دینی ارائه میکند که بر مبنای تحقق وجودی و شهودی معرفت سامان یافته است. در مقابل، پلانتینگا با طرح نظریۀ «ضمانت» و تبیین «کارکرد صحیح قوای معرفتی»، تصویری کارکردگرایانه از عقلانیت دینی عرضه میکند. مقالۀ حاضر با روش تحلیلی–تطبیقی میکوشد الگویی نوین از عقلانیت دینی را از رهگذر گفتوگوی میان این دو دستگاه فلسفی بررسی کند. اهمیت موضوع این مقاله در آن است که صرفاً به مقایسۀ مفهومی میان دو سنت اکتفا نمیکند، بلکه با هدف نظریهپردازی، عناصر بنیادین هر دو نظام را برای ساختن مدلی تلفیقی از عقلانیت دینی کنار هم قرار میدهد. ساختار مقاله شامل سه بخش اصلی است: نخست، تبیین مبانی معرفت دینی در حکمت متعالیه؛ دوم، تحلیل مبانی معرفت دینی بر اساس نظریۀ ضمانت پلانتینگا؛ و سوم، ارائۀ مدل پیشنهادی برای عقلانیت دینی بر اساس تلفیق دو سنت. یافتۀ مقاله نشان میدهد که ترکیب «وجودشناسی شهودی و حضوری» در حکمت متعالیه با «تحلیل کارکردگرایانۀ قوای معرفتی» در نظریۀ ضمانت، میتواند چارچوبی فراهم آورد که در آن باور دینی از یکسو بر حضور و تحقق وجودی در ساحت شناختی انسان و از سوی دیگر از طریق سازوکارهای معرفتی صحیح، قابلیت تبیین عقلانی پیدا کند. | ||
| کلیدواژهها | ||
| معرفت دینی؛ ملاصدرا؛ علم حضوری؛ پلانتینگا؛ ضمانت | ||
| مراجع | ||
|
آشتیانی، جلالالدین. (۱۳۸۷). شرح حال و آرای فلسفی ملاصدرا. قم: بوستان کتاب. ارشد ریاحی، علی؛ و رهبری، مسعود. (۱۳۹۵). مبادی فلسفی وحی در اندیشه ملاصدرا. آموزههای فلسفه اسلامی (دانشگاه علوم اسلامی رضوی)، (۳۱)، ۳-۱۸. پلانتینگا، آلوین. (۱۳۸۱). عقل و ایمان (ترجمۀ بهناز صفری). قم: اشراق. پلانتینگا، آلوین. (۱۳۷۴). آیا اعتقاد به خدا واقعا پایه است؟. در پلانتینگا و دیگران (ترجمۀ ابراهیم سلطانی و احمد نراقی). قم: مؤسسۀ فرهنگی صراط. جوادی، محسن. (۱۳۸۵). نظریه ملاصدرا دربارۀ عقل عملی. خردنامه صدرا، (۳۲)، ۲۹-۴۳. حسینزاده، محمد. (۱۳۸۶). منابع معرفت. قم: مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی. خادمی، عینالله؛ صلواتی، عبدالله؛ و قنواتی، علی. ( 1۴04). بررسی چالشها وکارکردهای معرفتشناسی دینی از دیدگاه پلانتینگا. قبسات، 30(150)، ۶۳-88. https://doi.org/10.22034/QABASAT.2025.725049 خادمی، عینالله و عباسیکیا، کبری. (1391). بررسی تطبیقی مواجهۀ ملاصدرا و پلانتینگا با مسئلۀ شرور. پژوهشهای هستیشناختی، 1(1)، 17-44. ذاکری، مهدی، و عمادزاده، حسین. (۱۳۹۶). منابع معرفت از نظر ملاصدرا. خردنامه صدرا، (۸۷)، ۷۹-۹۲. رضایی، مرتضی. (۱۳۸۶). درآمدی بر معرفتشناسی. قم: مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی. شیروانی، علی. (۱۳۹۱). بازسازی برهان تجربه دینی بر اساس دیدگاه پلانتینگا. پژوهشنامه فلسفه دین (نامه حکمت)، ۱ (۱۰)، ۵۵-۷۴. https://doi.org/10.30497/PRR.2012.1055 صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم. (۱۳۸۶). مفاتیح الغیب (تصحیح و مقدمه نجفقلی حبیبی با اشراف سید محمد خامنهای). تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا. صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم. (۱۹۸۱). الحکمة المتعالیة فی الأسفار العقلیة الأربعة (ج ۱، ۲، ۳، ۶، ۷). بیروت: دار إحیاء التراث العربی. صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم. (۱۳۵۴). المبدأ و المعاد. تهران: انجمن حکمت و فلسفه ایران. صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم. (۱۳۸۱). الحکمة المتعالیة فی الأسفار العقلیة الأربعة (ج ۶، تصحیح احمد احمدی). تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا. صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم. (۱۳۸۲). الشواهد الربوبیة فی المناهج السلوکیة (تصحیح سید مصطفی محقق داماد). تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا. صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم. (۱۳۸۵). شرح اصول الکافی (ج ۳، تصحیح محمود فاضل یزدی مطلق). تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا. صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم. (۱۳۹۰). المبدأ و المعاد (ترجمۀ جعفر شانظری). قم: انتشارات دانشگاه قم. طباطبایی، سید محمدحسین. (۱۳۸۱). بدایة الحکمة (ترجمه و شرح علی شیروانی). قم: انتشارات دارالعلم. عبودیت، عبدالرسول. (۱۳۸۵). درآمدی به نظام حکمت صدرایی (ج ۱). قم: مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی. عظیمیدخت شورکی، حسین. (۱۳۹۴). معرفتشناسی باور دینی از دیدگاه پلانتینگا. قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه. فنایی اشکوری، محمد. (۱۳۸۷). علم حضوری. قم: مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی. کشفی، عبدالرسول. (۱۳۸۳). مبناگروی و برهان تسلسل. فصلنامه اندیشه دینی، ۶ (۱۰)، ۱۲۳-۱۳۲. یزدانی، عباس؛ و جهانمهر، مهدی. (۱۳۹۲). مقایسه دیدگاه تکثرگرایی دینی هیک با دیدگاه انحصارگرایی دینی پلانتینگا. مجله الهیات تطبیقی، ۴ (۱۰)، ۷۱-۸۲. https://doi.org/10.30513/ipd.2025.6765.1588 Plantinga, Alvin. (1993). Warrant and Proper Function. Oxford: Oxford University Press. | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 73 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 57 |
||
