دو تلقی از ریاضت نفس: تحلیل تطبیقی مبانی انسانشناختی ابنسینا و ملاصدرا | ||
| آموزههای فلسفۀ اسلامی | ||
| مقاله 9، دوره 20، شماره 37، دی 1404، صفحه 263-288 اصل مقاله (2.68 M) | ||
| نوع مقاله: علمی پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.30513/ipd.2026.7699.1668 | ||
| نویسندگان | ||
| حامده راستایی1؛ حسن کرمی* 2 | ||
| 1استادیار، گروه فلسفه، مؤسسۀ آموزش عالی آل طه، تهران، ایران. | ||
| 2دانشآموختۀ سطح چهار حوزۀ علمیۀ قم، قم، ایران. | ||
| چکیده | ||
| ابنسینا و ملاصدرا، هر دو برنامهای منسجم برای ریاضت ارائه میدهند که در ظاهر اهداف مشابهی را دنبال میکند، اما در پسِ این شباهتهای ظاهری، تمایزی بنیادین نهفته است که از اختلاف در مبانی انسانشناسی (جوهر ثابت نفس در برابر وجود سیّال و در حال صیرورت) برمیخیزد. این مقاله با رویکردی تحلیلی-تطبیقی، ابتدا مبانی پنجگانۀ انسانشناسی دو حکیم (خاستگاه نفس، کمال نفس، نقش بدن، مراتب نفس، و رابطه با عقل فعال) را واکاوی کرده و سپس نشان میدهد که این تمایزات چگونه بر آسیبشناسی نفس و تجویز راهکار تأثیر میگذارد. در فلسفۀ سینوی، نفس جوهری ثابت است که بدن را بهعنوان ابزاری موقت به کار میگیرد و مراتب نفس، حالات عارضی آن هستند؛ ازاینرو موانع کمال نفس (بیماریهای نفسانی)، ماهیتی «انفعالی» داشته و به معنای مغلوب شدن و آلودگی این جوهر ثابت در برابر قوای بدنی است. در مقابل، از منظر ملاصدرا نفس محصول حرکت جوهری و حقیقتی در حال صیرورت است؛ لذا موانع کمال در اینجا ماهیتی «فعال و وجودی» مییابند که همان اشتداد و تثبیت نفس در مراتب نازله و حیوانی است. این تفاوت مبنایی سبب میشود اهداف سهگانۀ ریاضت (تخلیه، تحلیه، و تلطیف سرّ) در حکمت متعالیه تبیینی وجودشناختی بیابند و از یک برنامۀ پالایشی به ابزاری برای تکامل جوهری تبدیل شوند. ریاضت در نگاه ابنسینا یک فرایند روانی برای تصفیۀ جوهر ثابت نفس است، اما در نگاه ملاصدرا، حرکتی هستیشناختی و وجودی برای شکوفایی و اشتداد نفس در مسیر اتحاد با عقل و عالم قدس است. | ||
| کلیدواژهها | ||
| ریاضت؛ کمال نفس؛ ابنسینا؛ ملاصدرا؛ حرکت جوهری؛ انسانشناسی فلسفی؛ حکمت متعالیه | ||
| مراجع | ||
|
قرآن کریم ابنسینا، حسین بن عبدالله. (۱۳۶۰الف). رسالة فی تأثیر الزیارة (ترجمۀ ضیاءالدین دری). تهران: نشر مرکزی. ابنسینا، حسین بن عبدالله. (۱۳۶۳). المبدأ و المعاد (تصحیح عبدالله نورانی). تهران: مؤسسۀ مطالعات اسلامی دانشگاه تهران - دانشگاه مکگیل. ابنسینا، حسین بن عبدالله. (۱۳۷۰). رسالة الطیر (شارح سهلان ساوی). تهران: نشر الزهرا. ابنسینا، حسین بن عبدالله. (۱۳۷۵). النفس من کتاب الشفاء (تصحیح حسن حسنزاده آملی). قم: انتشارات بوستان کتاب. ابنسینا، حسین بن عبدالله. (۱۳۷۶). إلهیات من کتاب الشفاء (تصحیح حسن حسنزاده آملی). قم: انتشارات بوستان کتاب. ابنسینا، حسین بن عبدالله. (۱۳۷۹). النجاة من الغرق فی بحر الضلالات (تصحیح محمدتقی دانشپژوه). تهران: مؤسسۀ انتشارات و چاپ دانشگاه تهران. ابنسینا، حسین بن عبدالله. (۱۳۸۱). الإشارات و التنبیهات (تصحیح مجتبی زارعی). قم: انتشارات بوستان کتاب. ابنسینا، حسین بن عبدالله. (۱۴۰۵). القصیدة المزدوجة. قم: کتابخانه آیتالله مرعشی نجفی. ابنسینا، حسین بن عبدالله. (۱۹۸۷). الإنصاف. کویت: وکالة المطبوعات. ابنسینا، حسین بن عبدالله. (۲۰۰۷). أحوال النفس مبحث عن القوی النفسانیة (تصحیح احمد اهوانی). پاریس: دار بیبلیون. دهقانی، امین؛ معلمی، حسن؛ و اسماعیلی، مسعود. (۱۴۰۰). بررسی تطبیقی فناء فی الله از منظر ابنسینا، سهروردی و ملاصدرا. آموزههای فلسفۀ اسلامی، ۱۶ (۲۸)، ۱۱۱-۱۳۹. https://doi.org/10.30513/ipd.2021.2697.1224 سبزواری، هادی بن مهدی. (۱۳۸۳). أسرار الحکم فی المفتتح و المختتم. قم: مطبوعات دینی. کهنسال، علیرضا؛ و حجازی، مهزاد. (۱۳۹۶). تبیین ریاضت باطل و آثار آن از منظر فلسفه اسلامی با تأکید بر حکمت صدرایی. آموزههای نوین کلامی، ۱ (۲). ملاصدرا، صدرالدین محمد شیرازی. (۱۳۵۴). المبدأ و المعاد. تهران: انجمن حکمت و فلسفه ایران. ملاصدرا، صدرالدین محمد شیرازی. (۱۳۶۰). أسرار الآیات و أنوار البینات. تهران: انجمن اسلامی حکمت و فلسفه اسلامی. ملاصدرا، صدرالدین محمد شیرازی. (۱۳۶۱). الشواهد الربوبیة فی المناهج السلوکیة. تهران: مرکز نشر دانشگاهی. ملاصدرا، صدرالدین محمد شیرازی. (۱۳۶۳). مفاتیح الغیب. تهران: وزارت فرهنگ و آموزش عالی، انجمن اسلامی حکمت و فلسفه ایران، مؤسسۀ مطالعات و تحقیقات فرهنگی. ملاصدرا، صدرالدین محمد شیرازی. (۱۳۶۶). تفسیر القرآن الکریم. قم: بیدار. ملاصدرا، صدرالدین محمد شیرازی. (۱۳۸۱). کسر أصنام الجاهلیة. تهران: بنیاد حکمت صدرا. ملاصدرا، صدرالدین محمد شیرازی. (۱۳۶۸). الحکمة المتعالیة فی الأسفار العقلیة الأربعة. قم: مکتبة المصطفوی. ملاصدرا، صدرالدین محمد شیرازی. (۱۳۶۱). ایقاظ النائمین. تهران: مؤسسۀ مطالعات و تحقیقات فرهنگی، انجمن اسلامی حکمت و فلسفه ایران. موسوی، سید ابوالفضل، و فنایی اشکوری، محمد. (۱۳۹۴). جایگاه ریاضت در تربیت اخلاقی از منظر قرآن و حدیث. پژوهشنامه اخلاق، ۸ (۳۰). ناصری، محمود، و احمدپور، علی. (۱۳۹۵). ریاضت؛ اقسام، درجات و مراتب آن. عرفان اسلامی، ۱۳ (۴). | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 110 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 63 |
||
