تحول مفهوم قدرت خدا و دلایل اثبات آن در کلام امامیه از آغاز تا مکتب بغداد | ||
| آموزههای فلسفۀ اسلامی | ||
| مقاله 12، دوره 20، شماره 37، دی 1404، صفحه 351-378 اصل مقاله (1.34 M) | ||
| نوع مقاله: ترویجی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.30513/ipd.2026.7735.1671 | ||
| نویسنده | ||
| حمید عطائی نظری* | ||
| استادیار، گروه الهیات تطبیقی، پژوهشکدۀ الهیات و خانواده، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، اصفهان، ایران. | ||
| چکیده | ||
| برخلاف اوصافی چون علم و ارادۀ الهی که زوایای گوناگون آنها موضوع بسیاری از تحقیقات فلسفی و کلامی بوده است، صفت قدرت خدا و جنبههای مختلفِ آن کمتر مورد توجّه محقّقان قرار گرفته است. پژوهش حاضر با تتبّع در آثار متکلّمان برجستۀ متقدّم امامیّه، دیدگاهها و استدلالهای آنان را در باب قدرت الهی بررسی میکند. این تحقیق بیانگر آن است که تفسیر و استدلالهای محدث-متکلمانِ پیرو مکتب کلام نقلی دربارۀ قدرت خدا با آنچه متکلّمان عقلگرایِ مکتب بغداد در این خصوص بیان کردهاند، تفاوت چشمگیری دارد. شیخ کلینی و شیخ صدوق ابراز داشتهاند که باید از قدرت الهی معنا و تفسیری سلبی ارائه کرد و ضدّ آن را از ذات خدا نفی نمود. بنابراین قادر بودن خداوند، به معنای «عاجز و ناتوان نبودن» اوست. در مقابل، متکلّمان مکتب بغداد تفسیری ایجابی از قدرت خدا را برگزیده و تصریح کردهاند که قادر بودن خدا به این معناست که صدور افعال و انجام کارها برای او ممکن است. از نظر این متکلّمان، یگانه راه اثبات قدرت خدا استناد به افعال اوست. بر این اساس، آنان برای اثبات قادریّت خدا استدلالی از نوع قیاس غائب به شاهد ارائه کردهاند. جستار پیشِرو با انجام مطالعهای تاریخی - توصیفی در آثار حدیثی و کلامیِ بازماندۀ از قرون چهارم و پنجم هجری، گزارشی تاریخی از رویکردهای متفاوت متکلّمان امامی در چگونگی تبیین و اثبات قدرت الهی فراهم میآورد و بدینسان تصویری روشنتر از روند تحوّل مباحث مربوط به قدرت الهی در ادوار متقدّم کلام امامی ارائه میکند. | ||
| کلیدواژهها | ||
| قدرت خدا؛ کلام امامیه؛ کلام نقلی؛ مکتب بغداد؛ شیخ کلینی؛ شیخ صدوق؛ شیخ مفید؛ سید مرتضی | ||
| مراجع | ||
|
ابنابیجمهور احسائی، محمّد بن علی. (۱۴۳۵ق). شرح علی الباب الحادی عشر (۳ ج، تحقیق و تصحیح رضا یحییپور فارمَد). بیروت: جمعیّة ابن أبی جمهور الأحسائی لإحیاء التراث. ابنابیجمهور احسائی، محمّد بن علی. (۱۴۳۹ق). کشف البراهین لشرح زاد المسافرین (۳ ج، تصحیح و تحقیق رضا یحییپور فارمَد). بیروت: جمعیّة ابن أبی جمهور الأحسائی لإحیاء التراث. ابنشهرآشوب، محمّد بن علی. (۱۳۹۳). أعلام الطرائق فی الحدود و الحقائق (۲ ج، تحقیق سیّد علی طباطبائی یزدی). تهران: انتشارات ندای نیایش (وابسته به شرکت انتشارات علمی و فرهنگی). ابنمَتَّوَیه، حسن بن احمد. (۱۹۶۵). [المجموع فی] المحیط بالتکلیف (ج ۱، تحقیق عمر السیّد عزمی. مراجعة احمد فؤاد الأهوانی). قاهره: الدار المصریة للتألیف و الترجمة. بلخی کعبی، ابوالقاسم. (۱۴۳۹ق). کتاب المقالات و معه عیون المسائل و الجوابات (تحقیق حسین خانصو، راجح کُردی و عبدالحمید کُردی). استانبول - عمّان: کورامر و دار الفتح للدراسات و النشر. حلبی، ابوالصلاح تقی بن نجم. (۱۴۱۷ق). تقریب المعارف (تحقیق فارس حسّون). قم: بینا. حلبی، ابنزُهرة حمزة بن علی. (۱۴۱۸ق). غُنیة النزوع إلی علمی الأصول و الفروع (۲ ج، تحقیق ابراهیم بهادری). قم: مؤسسه امام صادق (ع). حلّی، حسن بن یوسف. (۱۴۱۳ق). کشف الفوائد فی شرح قواعد العقائد (تحقیق حسن مکّی عاملی). بیروت: دار الصفوة. راغب اصفهانی، ابوالقاسم حسین بن محمد بن مفضّل. (۱۴۰۸ق). الاعتقادات (تحقیق شمران عجلی). بیروت: مؤسَّسة الأشرف للطباعة و النشر و التوزیع. راغب اصفهانی، ابوالقاسم حسین بن محمد. (۱۴۲۳ق). مفردات ألفاظ القرآن (تحقیق صفوان عدنان داوودی، چاپ دوم). قم: ذوی القربی. سُیُوری حلّی، مقداد بن عبدالله. (۱۴۰۵ق). إرشاد الطالبین إلی نهج المسترشدین (تحقیق سید مهدی رجائی). قم: مکتبة آیة الله المرعشی العامة. سُیُوری حلّی، مِقداد بن عبدالله. (۱۴۳۳ق). النافع یوم الحشر فی شرح الباب الحادی عشر (تحقیق و تعلیق مشتاق زیدی). بغداد: مؤسسة الرافد للمطبوعات. صدوق، ابوجعفر محمّد بن علی. (۱۳۸۹). الاعتقادات. قم: مؤسسة الإمام الهادی (ع). صدوق، ابوجعفر محمّد بن علی. (۱۴۴۲ق). عیون أخبار الرضا (ع) (۲ ج). مشهد: مجمع البحوث الإسلامیة. صدوق، ابوجعفر محمّد بن علی. (بیتا). کتاب التوحید (تصحیح و تعلیق سید هاشم حسینی طهرانی). قم: مؤسسة النشر الإسلامی. طوسی، محمّد بن حسن. (۱۳۹۴). تمهید الأصول. قم: رائد. طوسی، محمّد بن حسن. (۱۴۳۰ق). الاقتصاد فیما یجب علی العباد (تحقیق سید محمّدکاظم موسوی). قم: دلیل ما. طوسی، محمّد بن حسن. (۱۴۳۵ق). الأمالی (چاپ دوم). تهران: مؤسسة البعثة. عطائی نظری، حمید. (۱۳۹۷). نگاهی به ادوار و مکاتب کلامی امامیه در قرون میانی. آینۀ پژوهش، ۲۹ (۱۷۱)، ۳-۵۶. عطائی نظری، حمید. (۱۴۰۱). تاریخ برهانهای اثبات وجود خدا در کلام امامیّه (از مکتب بغداد تا مکتب اصفهان) (۲ ج، چاپ اوّل). اصفهان: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی و دفتر تبلیغات اسلامی حوزۀ علمیّۀ قم، شعبۀ استان اصفهان. علیزمانی، امیرعباس. (۱۳۸۷). سخن گفتن از خدا (چاپ دوم). تهران: سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشۀ اسلامی. قاضی صاعد بریدی آبی، اشرفالدّین. (۱۹۷۰). الحدود و الحقائق (تحقیق حسین علی محفوظ). قم: مطبعة الإسلام (افست مطبعة المعارف بغداد). کَراجِکی، ابوالفتح. (۱۴۰۵ق). کنز الفوائد (۲ ج، تحقیق و تعلیق شیخ عبدالله نعمة). بیروت: دار الأضواء. کلینی رازی، محمّد بن یعقوب. (۱۴۳۰ق). الکافی (۱۵ ج، به اهتمام محمّدحسین درایتی). قم: دار الحدیث. مانْکدیم، احمد بن حسین (بر روی جلد: منسوب به قاضی عبدالجبّار معتزلی). (۱۴۲۷ق). [تعلیق] شرح الأصول الخمسة (تحقیق و مقدمۀ عبدالکریم عثمان). قاهره: مکتبة وهبة. مفید، محمّد بن محمّد بن نعمان. (۱۴۱۳ق). النُّکَت فی مقدمات الأصول (چاپشده در جلد دهم مصنفات الشیخ المفید، تحقیق سید محمدرضا حسینی جلالی). قم: المؤتمر العالمی لألفیة الشیخ المفید. مفید، محمّد بن محمّد بن نعمان. (۱۴۱۴ق). أوائل المقالات فی المذاهب و المختارات (تحقیق ابراهیم انصاری زنجانی، چاپ دوم). بیروت: دار المفید. مُقرئ نیشابوری، قطبالدّین. (۱۳۸۵). التعلیق فی علم الکلام (تحقیق محمود یزدی مطلق). مشهد: دانشگاه علوم اسلامی رضوی. مُقرئ نیشابوری، قطبالدّین. (۱۴۱۴ق). الحدود (تحقیق محمود یزدی مطلق). قم: مؤسسة الإمام الصادق (ع). مَکدِرموت، مارتین. (۱۳۸۴). اندیشههای کلامی شیخ مفید (ترجمۀ احمد آرام، چاپ دوم). تهران: مؤسسۀ چاپ و انتشارات دانشگاه تهران. مَلاحِمی خوارزمی، رکنالدّین محمود بن محمّد. (۱۳۹۰). المعتمد فی اصول الدّین (تحقیق و تقدیم ویلفرد مادلونغ). تهران: میراث مکتوب. موسوی، محمّد بن حسین (شریف رضی). (۱۴۳۱ق). نهج البلاغة (تحقیق و تصحیح شیخ قیس بهجت العطار). قم: مؤسسة الرافد للمطبوعات. موسوی، علی بن حسین (شریف مرتضی). (۱۴۴۱الف). الذخیرة فی علم الکلام (۲ ج). مشهد: مجمع البحوث الإسلامیة. موسوی، علی بن حسین (شریف مرتضی). (۱۴۴۱ب). الملخص فی أصول الدین (۲ ج). مشهد: مجمع البحوث الإسلامیة. موسوی، علی بن حسین (شریف مرتضی). (۱۴۴۱ج). جمل العلم و العمل و شرح جمل العلم و العمل (تحقیق رضا یحییپور فارمد). مشهد: مجمع البحوث الإسلامیة. موسوی، علی بن حسین (شریف مرتضی). (۱۴۴۲ق). الرسائل و المسائل (۵ ج). مشهد: مجمع البحوث الإسلامیة. نیلی، ظهیرالدّین (منسوب به). (۱۴۴۲ق). شرح إرشاد المسترشدین (تحقیق سعید جمالی). کربلا: مرکز العلّامة الحلّی لإحیاء تراث حوزة الحلّة العلمیة. هارونی بطحانی، یحیی بن حسین. (۲۰۱۱). زیادات شرح الأصول (طوالع علم الکلام المعتزلی: کتاب الأصول لأبی علی محمّد بن خلاّد البصری وشروحه). (تحقیق کامیلا آدانغ، ویلفرد مادلونغ و زابینا اشمدتکة). لیدن: بریل. همدانی اسدآبادی، قاضی عبدالجبّار بن احمد. (بیتا). المُغنی فی أبواب التوحید و العدل (ج 11، تحقیق محمّد علی النجار، عبد الحلیم النجار. مراجعة: ابراهیم مدکور. اشراف: طه حسین). قاهره: بینا. همدانی اسدآبادی، قاضی عبدالجبّار بن احمد. (بیتا). المُغنی فی أبواب التوحید و العدل (ج 5، تحقیق محمّد محمّد قاسم. مراجعة: ابراهیم مدکور. اشراف: طه حسین). قاهره: بینا. | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 64 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 56 |
||
